Przeciwdziałanie dezinformacji o rolnictwie, żywności i bezpieczeństwie żywnościowym
Debata o żywności i rolnictwie jest obiektem dezinformacji i manipulacji. Fałszywe, uproszczone lub wyrwane z kontekstu informacje dotyczą m.in. bezpieczeństwa żywnościowego, zmiany klimatu, znaczenia ochrony przyrody dla produkcji żywności, polityki rolnej czy nowych regulacji są używane w wojnach kognitywnej, gospodarczej i politycznej. Często odwołują się do realnych obaw i problemów, ale przedstawiają je w sposób, który utrudnia zrozumienie ich przyczyn i znalezienie możliwych rozwiązań.
Budujemy odporność informacyjną wokół tematów żywności, rolnictwa, klimatu i bioróżnorodności
W Instytucie Strategii Żywnościowych Grunt traktujemy odporność na dezinformację jako ważny element odporności całego systemu żywnościowego. Dezinformacja może pogłębiać konflikty między różnymi grupami, osłabiać zaufanie do wiedzy i instytucji oraz utrudniać podejmowanie decyzji dotyczących rolnictwa, transformacji i bezpieczeństwa żywnościowego. Dlatego zajmujemy się nie tylko prostowaniem nieprawdziwych informacji, ale również budowaniem wiedzy i kompetencji potrzebnych do poruszania się w coraz bardziej spolaryzowanej debacie.
Jak przeciwdziałamy dezinformacji o rolnictwie, żywności i bezpieczeństwie żywnościowym?
Monitoring narracji o żywności i rolnictwie
Weryfikujemy funkcjonujące już w debacie publicznej twierdzenia i narracje. Sięgamy do danych, badań i wiedzy eksperckiej, oddzielamy fakty od uproszczeń i pokazujemy szerszy kontekst potrzebny do zrozumienia złożonych problemów dotyczących żywności i rolnictwa.
Aktywne budowanie rzetelnej debaty o bezpieczeństwie żywnościowym
Odporność na dezinformację to nie tylko umiejętność rozpoznawania fałszywych informacji. Dlatego poprzez aktywność medialną, publiczną i szkoleniową budujemy wiedzę na temat systemu żywnościowego, rolnictwa, klimatu i bioróżnorodności.
Szkolenia i edukacja o przeciwdziałaniu dezinformacji
Prowadzimy szkolenia i warsztaty na temat dezinformacji dla organizacji społecznych, nauczycieli, bibliotekarzy i dziennikarzy. Pomagamy rozpoznawać mechanizmy manipulacji, zanim fałszywe lub wprowadzające w błąd narracje zdążą się utrwalić.
Dezinformacja o rolnictwie , żywności i bezpieczeństwie żywnościowym wpływa nie tylko na to, co wiemy i myślimy o sposobach produkcji żywności. Może także kształtować decyzje polityczne, utrudniać wprowadzanie potrzebnych zmian i pogłębiać społeczne podziały. W Instytucie Grunt badamy mechanizmy dezinformacji, analizujemy jej konsekwencje i pokazujemy, jak prowadzić debatę o przyszłości rolnictwa i systemu żywnościowego w oparciu o fakty i rzetelną wiedzę.
Dlaczego dezinformacja dotycząca rolnictwa i żywności jest problemem?
Rolnictwo i produkcja żywności znajdują się dziś pod wpływem wielu zmian. Rosnące koszty produkcji, presja ekonomiczna, zmiana klimatu, degradacja środowiska, niestabilność rynków i napięcia geopolityczne stawiają przed sektorem rolno-spożywczym nowe wyzwania. Jednocześnie coraz częściej rozmawiamy o bezpieczeństwie żywnościowym, jakości żywności, sposobach jej produkcji i wpływie naszych wyborów żywieniowych na zdrowie i środowisko.
Są to tematy złożone, wymagające wiedzy z wielu dziedzin, uwzględnienia różnych interesów oraz poszukiwania rozwiązań, które nie zawsze są proste i jednoznaczne. Tymczasem w debacie publicznej coraz częściej zastępują je uproszczenia, fałszywe informacje i przekazy odwołujące się przede wszystkim do emocji.
Dezinformacja przyjmuje różne formy. Może polegać na rozpowszechnianiu całkowicie nieprawdziwych informacji, ale również na wykorzystywaniu pojedynczych faktów wyrwanych z kontekstu, przedstawianiu propozycji zmian jako już obowiązujących przepisów czy wyolbrzymianiu ich potencjalnych konsekwencji. Często bazuje na rzeczywistych problemach i społecznych obawach, nadając im jednak fałszywe wyjaśnienia lub wskazując nieprawdziwe zagrożenia.
Szczególnie skuteczne są narracje, które przeciwstawiają sobie cele w rzeczywistości ze sobą powiązane: bezpieczeństwo żywnościowe i ochronę środowiska, interesy rolników i konsumentów, zdrowe żywienie i wolność wyboru czy opłacalność produkcji rolnej i przeciwdziałanie zmianie klimatu.
Problemem nie jest sama krytyka proponowanych regulacji czy kierunków polityki rolnej i żywnościowej. Jest nią sytuacja, w której fałszywe lub zmanipulowane informacje stają się podstawą debaty i podejmowania decyzji.
Konsekwencje wykraczają daleko poza jakość publicznej dyskusji. Dezinformacja może podważać zaufanie do instytucji i wiedzy naukowej, zwiększać społeczne obawy, zaostrzać konflikty oraz utrudniać wypracowywanie rozwiązań odpowiadających na rzeczywiste problemy rolnictwa i systemu żywnościowego1.
Poznaj nasze działania w obszarze przeciwdziałania dezinformacji o rolnictwie, żywności i bezpieczeństwie żywnościowym
Od protestów rolniczych po lokalne polityki żywnościowe. Jak dezinformacja wpływa na debatę i decyzje?
Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów były protesty rolnicze w Polsce i innych krajach europejskich w latach 2023–2024. Rolnicy zwracali uwagę na realne problemy: niską opłacalność produkcji, rosnące koszty, słabą pozycję wobec innych uczestników łańcucha dostaw, konkurencję importową, biurokrację i niepewność regulacyjną.
Jednocześnie w debacie publicznej protesty zostały silnie powiązane z przekazami dotyczącymi Europejskiego Zielonego Ładu i Wspólnej Polityki Rolnej. Rozpowszechniano m.in. wprowadzające w błąd informacje o powszechnym niezależnie od wielkości gospodarstwa obowiązku ugorowania 4% gruntów, przymusowym zalewaniu pól, obowiązku ograniczenia zużycia pestycydów o 50% w każdym gospodarstwie czy planach likwidacji produkcji mięsa w Unii Europejskiej2 .
Dezinformacja nie stworzyła problemów polskiego rolnictwa, ale utrudniała rozmowę o ich przyczynach i możliwych rozwiązaniach. Zacierała granicę między uzasadnionymi postulatami rolników a nieprawdziwymi lub zmanipulowanymi informacjami. W rezultacie dyskusja o przyszłości rolnictwa, jego konkurencyjności i potrzebie dostosowania do wyzwań klimatycznych i środowiskowych coraz częściej sprowadzała się do sporu o zagrożenia przedstawiane w sposób niezgodny z rzeczywistością.
W 2024 roku Unia Europejska złagodziła część wymogów środowiskowych Wspólnej Polityki Rolnej3, a Komisja Europejska wycofała projekt rozporządzenia dotyczącego zrównoważonego stosowania pestycydów (SUR)4. Na decyzje te wpływało wiele czynników, w tym rzeczywiste problemy z wdrażaniem przepisów i narastające napięcia polityczne. Przypadek ten pokazuje jednak, jak trudno prowadzić rzeczową debatę o reformach, gdy towarzyszą jej silna polaryzacja i dezinformacja.
Podobne mechanizmy można było zaobserwować podczas prac nad unijnym rozporządzeniem o odbudowie zasobów przyrodniczych (Nature Restoration Law). Jedną z najbardziej rozpowszechnianych narracji było twierdzenie, że nowe przepisy doprowadzą do przymusowego zalewania pól uprawnych. Dyskusja nad rzeczywistymi celami i zapisami regulacji została w dużym stopniu przesłonięta przez obawy dotyczące konsekwencji, których przepisy nie przewidywały. Polska 17 czerwca 2024 roku zagłosowała przeciw przyjęciu rozporządzenia5.
Dezinformacja wpływa również na debatę o lokalnych politykach żywnościowych. Przykładem jest Warszawa, która w 2022 roku przygotowała projekt miejskiej polityki żywnościowej. W debacie publicznej o działaniach miasta pojawiły się jednak fałszywe narracje związane z członkostwem Warszawy w sieci C40 Cities7. Scenariusze ograniczania emisji związanych z konsumpcją, przedstawione w raporcie przygotowanym dla C40, zaczęto prezentować jako plany wprowadzenia obowiązkowych limitów spożycia mięsa, zakazów żywieniowych czy zmuszania mieszkańców do jedzenia owadów8. Zamiast rozmowy o zdrowiu mieszkańców, marnowaniu żywności, lokalnej produkcji i dostępie do dobrej jakości jedzenia pojawił się spór o ograniczanie indywidualnych wyborów.
Podobny mechanizm można zaobserwować w debacie wokół nowych zasad żywienia w szkołach i przedszkolach, obowiązujących od września 2026 roku9. Zmiany, których celem jest poprawa jakości posiłków, m.in. poprzez ograniczenie zawartości cukru i soli oraz zwiększenie udziału produktów roślinnych, wywołały falę dezinformacji i uproszczeń. Zamiast dyskusji o rzeczywistych założeniach nowych przepisów i wyzwaniach związanych z ich wdrażaniem, w przestrzeni publicznej zaczęły dominować przekazy o zakazie spożywania mięsa czy odbieraniu rodzicom wpływu na sposób żywienia ich dzieci10. Utrudnia to potrzebę podjęcia dyskusji dotyczącej tego, jak zapewnić dzieciom zdrowe, smaczne i pełnowartościowe posiłki, jak wspierać szkoły we wprowadzaniu zmian i jak ograniczać marnowanie żywności.
W każdym z tych przypadków widoczny jest podobny mechanizm: debata o rzeczywistych problemach i możliwych rozwiązaniach zostaje przesunięta na spór o zagrożenia, które zostały przedstawione w sposób wprowadzający w błąd.
Bezpieczeństwo żywnościowe – dużo obaw, niewiele wiedzy
Podatność na dezinformację wzmacnia niewielka wiedza społeczna o współczesnym rolnictwie, systemie produkcji żywności i bezpieczeństwie żywnościowym. Powszechne wyobrażenia o tym, jak powstaje żywność, kto odpowiada za jej dostępność i od czego zależą jej ceny, często nie nadążają za zmianami zachodzącymi w sektorze rolno-spożywczym.
Pokazują to również badania Instytutu Grunt. W reprezentatywnym badaniu przeprowadzonym w 2025 roku tylko 34% Polek i Polaków zadeklarowało, że zetknęło się z pojęciem bezpieczeństwa żywnościowego. Jednocześnie ponad 70% badanych obawiało się, że w ciągu najbliższej dekady niektóre produkty żywnościowe mogą stać się trudno dostępne lub zbyt drogie11. Bezpieczeństwo żywnościowe budzi więc poważne obawy, choć samo pojęcie pozostaje dla znacznej części społeczeństwa mało znane.
Co więcej, bezpieczeństwo żywnościowe jest często sprowadzane wyłącznie do wielkości krajowej produkcji rolnej lub samowystarczalności żywnościowej. Tymczasem obejmuje ono również ekonomiczną i fizyczną dostępność żywności, jej jakość i wartość odżywczą, stabilność dostaw oraz odporność systemu na kryzysy. Nie wystarczy produkować dużo żywności, jeśli część społeczeństwa nie może sobie pozwolić na jej zakup lub nie ma dostępu do produktów odpowiadających potrzebom zdrowotnym12.
Dezinformacja i uproszczenia mogą utrwalać błędne przekonania, że troska o środowisko zagraża bezpieczeństwu żywnościowemu, ograniczanie marnowania żywności nie ma znaczenia dla odporności systemu, a zwiększanie produkcji jest jedyną odpowiedzią na przyszłe kryzysy. W ten sposób z pola widzenia znikają ważne problemy: wpływ zmiany klimatu na plony i stabilność produkcji, kondycja gleb i zasobów wodnych, nierówności w dostępie do żywności, zależność od długich łańcuchów dostaw, jakość diety czy rola lokalnych systemów żywnościowych.
Duży poziom społecznego niepokoju połączony z ograniczoną wiedzą stwarza korzystne warunki dla rozpowszechniania prostych, emocjonalnych i wprowadzających w błąd narracji.
Dlaczego samo prostowanie fałszywych informacji nie wystarczy?
Dezinformacja bardzo często wykorzystuje istniejące lęki, frustracje i poczucie niepewności. Dlatego przeciwdziałanie jej nie może ograniczać się do wskazywania nieprawdziwych twierdzeń. Wymaga również zrozumienia, dlaczego określone przekazy są wiarygodne dla odbiorców, jakie potrzeby i obawy wykorzystują oraz w jaki sposób wpływają na postrzeganie rzeczywistości.
Szczególnym wyzwaniem jest szybkość rozpowszechniania się fałszywych informacji. Często reakcja pojawia się dopiero wtedy, gdy nieprawdziwe treści dotarły już do szerokiej grupy odbiorców. Ich późniejsze prostowanie bywa znacznie trudniejsze, szczególnie jeśli przekaz został powiązany z silnymi emocjami lub tożsamością polityczną i społeczną.
Dlatego obok fact-checkingu, czyli sprawdzania prawdziwości informacji, potrzebne są działania wyprzedzające. Jednym z nich jest prebunking – przygotowywanie odbiorców do rozpoznawania manipulacji, zanim zetkną się z konkretnym fałszywym przekazem13.
Skuteczne przeciwdziałanie dezinformacji wymaga także lepszego rozpoznania jej mechanizmów. Ważne jest nie tylko to, jakie fałszywe informacje krążą w przestrzeni publicznej, ale również kto je rozpowszechnia, do kogo docierają, dlaczego przekonują odbiorców i jakie mogą wywoływać konsekwencje.
Niezbędne jest zatem łączenie monitoringu narracji dezinformacyjnych z badaniami społecznymi, weryfikowaniem faktów, edukacją medialną i odpowiednio zaprojektowaną komunikacją.
Równie ważne jest wzmacnianie kompetencji organizacji społecznych, dziennikarzy, nauczycieli, edukatorów i lokalnych liderów. To oni często tłumaczą złożone zagadnienia, docierają do różnych grup społecznych i pomagają odbiorcom porządkować informacje. Potrzebują wiarygodnych źródeł wiedzy oraz narzędzi pozwalających rozpoznawać manipulacje i odpowiednio na nie reagować.
Jak zajmujemy się dezinformacją w Instytucie Grunt?
W Instytucie Grunt analizujemy narracje dotyczące rolnictwa, żywności i bezpieczeństwa żywnościowego, badamy społeczne postawy i przekonania oraz wyjaśniamy złożone zagadnienia związane z funkcjonowaniem systemu żywnościowego.
Łączymy perspektywę nauk społecznych z wiedzą ekspercką dotyczącą rolnictwa, polityk publicznych, ochrony środowiska, klimatu i bezpieczeństwa żywnościowego. Interesuje nas nie tylko prawdziwość poszczególnych informacji, ale także sposób, w jaki określone narracje kształtują debatę publiczną, wpływają na postawy społeczne i możliwości wprowadzania zmian.
Nasze doświadczenia obejmują m.in. analizę przekazów towarzyszących protestom rolniczym, dezinformacji dotyczącej Europejskiego Zielonego Ładu i Wspólnej Polityki Rolnej oraz narracji wokół regulacji środowiskowych i żywieniowych.
Ważnym elementem naszej pracy jest również badanie wiedzy i postaw społecznych. Chcemy lepiej rozumieć, skąd biorą się przekonania dotyczące rolnictwa i żywności, jakie kwestie budzą największe obawy oraz jak skuteczniej komunikować wiedzę na temat wyzwań stojących przed systemem żywnościowym.
Przygotowujemy raporty, analizy i publikacje edukacyjne, w których weryfikujemy popularne twierdzenia, wyjaśniamy przepisy oraz pokazujemy różnicę między faktami, interpretacjami i dezinformacją. Upowszechniamy tę wiedzę w mediach, podczas debat, webinarów i spotkań z przedstawicielami samorządów, organizacji społecznych i innych środowisk.
Chcemy również rozwijać działania, które pozwolą wcześniej identyfikować pojawiające się narracje dezinformacyjne, lepiej oceniać ich potencjalne konsekwencje oraz wzmacniać odporność społeczną na manipulacje.
Naszym celem jest debata o rolnictwie i żywności, w której jest miejsce na różnice interesów, krytykę i spór o kierunki zmian, ale ich podstawą pozostają fakty i rzetelna wiedza. Bez tego trudno projektować skuteczne polityki żywnościowe, odpowiadać na potrzeby rolników i konsumentów oraz budować bezpieczeństwo żywnościowe w warunkach coraz większej niepewności.
Publikacje i analizy ekspertek Instytutu Grunt
Wielkie nieporozumienie. Narracje o rolnikach, rolnictwie i bezpieczeństwie żywnościowym
Raport przygotowany przez ekspertki Gruntu w Instytucie Spraw Publicznych, oparty na monitoringu debaty medialnej podczas protestów rolniczych i kampanii wyborczych w latach 2023–2024. Pokazuje najważniejsze mity i uproszczenia dotyczące polskiego rolnictwa oraz tematy nieobecne w debacie o jego przyszłości.
Publikacja wyjaśniająca najważniejsze regulacje dotyczące rolnictwa, ich cele i konsekwencje oraz porządkująca informacje rozpowszechniane podczas protestów rolniczych.
Fakty i mity o bezpieczeństwie żywnościowym
Publikacja Instytutu Grunt poświęcona najczęściej powtarzanym twierdzeniom o bezpieczeństwie żywnościowym. Wyjaśnia, czym jest bezpieczeństwo żywnościowe i jakie znaczenie mają dla niego produkcja rolna, ochrona środowiska, lokalne systemy żywnościowe oraz dostęp do żywności.
Za daleko. Polki i Polacy o bezpieczeństwie żywnościowym
Raport oparty na reprezentatywnym badaniu opinii publicznej, pokazujący wiedzę, postawy i obawy Polek i Polaków dotyczące bezpieczeństwa żywnościowego, dostępu do żywności, jej jakości oraz przyszłości polskiego systemu rolno-spożywczego.
1 OECD (2024), Facts not Fakes: Tackling Disinformation, Strengthening Information Integrity, OECD Publishing, Paris. https://www.oecd.org/en/publications/2024/03/facts-not-fakes-tackling-disinformation-strengthening-information-integrity_ff96d19f/full-report.html [dostęp 21.12.2025]
2 P. Sobiesiak-Penszko, K. Banul-Wójcikowska (2024), Wielkie nieporozumienie. Narracje o rolnikach, rolnictwie i bezpieczeństwie żywnościowym, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa, https://www.isp.org.pl/pl/publikacje/wielkie-nieporozumienie-narracje-o-rolnikach-rolnictwie-i-bezpieczenstwie-zywnosciowym [dostęp 21.12.2025] Zob. także: J. Zwolińska, A. Pępkowska-Król, P. Sobiesiak-Penszko (2024), To musisz wiedzieć o Zielonym Ładzie i wspólnej polityce rolnej. Fakty i przyszłość po protestach rolników, Instytut Spraw Publicznych, https://www.isp.org.pl/pl/publikacje/to-musisz-wiedziec-o-zielonym-ladzie-i-wspolnej-polityce-rolnej-fakty-i-przyszlosc-po-protestach-rolnikow [dostęp 21.12.2025]
3 Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich (2024), EU actions to address farmers’ concerns, sekcja dotycząca uproszczenia WPR i zwiększenia elastyczności wymogów środowiskowych w 2024 roku. https://agriculture.ec.europa.eu/vision-overview/resilience/eu-actions-address-farmers-concerns_en [dostęp 21.12.2025]
4 Komisja Europejska (2024), Speech by President von der Leyen at the European Parliament Plenary on the conclusions of the European Council meetings, 6 lutego 2024 r., https://enlargement.ec.europa.eu/news/speech-president-von-der-leyen-european-parliament-plenary-conclusions-european-council-meetings-2024-02-06_en [dostęp 21.12.2025] Zob. także: Komisja Europejska, Sustainable use of pesticides, informacja o wycofaniu projektu rozporządzenia SUR 27 marca 2024, https://food.ec.europa.eu/plants/pesticides/sustainable-use-pesticides_en [dostęp 21.12.2025]
5 Rada Unii Europejskiej (2024), Przepisy o odbudowie przyrody: Rada daje zielone światło, komunikat prasowy z 17 czerwca 2024 r. Komunikat Rady UE. https://www.consilium.europa.eu/pl/press/press-releases/2024/06/17/nature-restoration-law-council-gives-final-green-light/ [dostęp 21.12.2025]
6 Por. https://www.hub.coop/warszawska-polityka-zywnosciowa/ [dostęp 21.12.2025]
7 C40 Cities, Arup, University of Leeds (2019), The Future of Urban Consumption in a 1.5°C World, https://www.arup.com/en-us/insights/the-future-of-urban-consumption-in-a-1-5c-world/ [dostęp 21.12.2025]
9 Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lutego 2026 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20260000197/O/D20260197.pdf
10 Stowarzyszenie Demagog (2026), Dieta planetarna w szkołach. Wyjaśniamy, czy ze stołówek zniknie mięso, 9 czerwca 2026 r. Analiza Demagoga [dostęp 29.06.2026], https://demagog.org.pl/na-biezaco/dieta-planetarna-w-szkolach-wyjasniamy-czy-ze-stolowek-zniknie-mieso/ [dostęp 29.06.2026].
11 P. Sobiesiak-Penszko, K. Banul-Wójcikowska (2025), Za daleko. Polki i Polacy o bezpieczeństwie żywnościowym. Raport z reprezentatywnego badania opinii publicznej, N = 1000, kwiecień 2025 r., Instytut Strategii Żywnościowych Grunt, Warszawa, https://instytutgrunt.org/publikacja/za-daleko-polki-i-polacy-o-bezpieczenstwie-zywnosciowym/ [dostęp 21.12.2025].
12 Por. Sobiesiak-Penszko P., Banul-Wójcikowska K. (2026), Fakty i mity o bezpieczeństwie żywnościowym, Instytut Strategii Żywnościowych Grunt, Warszawa, https://instytutgrunt.org/publikacja/fakty-i-mity-o-bezpieczenstwie-zywnosciowym/ [dostęp 1.09.2026]
13 Por. Jon Roozenbeek et al. , Psychological inoculation improves resilience against misinformation on social media. Sci. Adv.8, eabo6254(2022). DOI:10.1126/sciadv.abo6254 [dostęp 29.06.2026].
