Jaka polityka żywnościowa dla Rzeszowa?
11 grudnia 2025 roku w siedzibie Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie autorki raportu „Jaka polityka żywnościowa dla Rzeszowa” – Paulina Sobiesiak-Penszko, Joanna Erbel i Katarzyna Banul-Wójcikowska – zaprezentowały i omówiły wyniki badania systemu żywnościowego Rzeszowa oraz założenia miejskiej polityki żywnościowej. Spotkanie miało charakter roboczy i zostało zaplanowane jako przestrzeń do wspólnego przejścia przez przygotowaną prezentację, slajd po slajdzie, z udziałem zaproszonych interesariuszy.
Prezentowane wyniki pochodziły z prac badawczych realizowanych w ramach zadania zleconego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Spotkanie miało charakter podsumowujący i służyło pokazaniu, w jaki sposób efekty tych prac przekładają się na kontekst Rzeszowa oraz Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego. Prezentacja nie była gotowym dokumentem strategicznym ani propozycją konkretnej polityki miejskiej. Stanowiła materiał roboczy, który porządkuje wiedzę o lokalnym systemie żywnościowym i umożliwia dalszą rozmowę o możliwych kierunkach działań.
W spotkaniu wzięły udział osoby reprezentujące różne środowiska: administrację publiczną, uczelnie, organizacje społeczne oraz osoby praktycznie zajmujące się tematyką żywności, rolnictwa, zdrowia publicznego i rozwoju lokalnego. Zależało nam na tym, aby prezentacja była czytelna dla różnych punktów widzenia i pozwalała na wspólne „czytanie” systemu żywnościowego – od produkcji i przetwórstwa, przez dystrybucję, po konsumpcję i kwestie zdrowotne. Były tam zarówno osoby, które znałyśmy już z wcześniejszych spotkań Koalicji Suwerenności Żywnościowej oraz Akademii Polityk Żywnościowych Instytutu Grunt, jak i całkiem nowe twarze, w tym lokalni przetwórcy i rolnicy.
Jaka polityka żywnościowa dla Rzeszowa? – punkt wyjścia
System żywnościowy Rzeszowa funkcjonuje w silnym powiązaniu z otaczającymi gminami i należy go analizować w skali Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego. Miasto pełni przede wszystkim rolę miejsca koncentracji konsumpcji, usług publicznych, handlu i decyzji administracyjnych. Produkcja rolna, znaczna część przetwórstwa oraz zaplecze surowcowe zlokalizowane są poza granicami administracyjnymi Rzeszowa. Oznacza to, że bezpieczeństwo i stabilność zaopatrzenia żywnościowego miasta zależą od relacji z obszarem podmiejskim i regionalnym.
System obejmuje wszystkie etapy obiegu żywności: produkcję rolną, przetwórstwo, logistykę, dystrybucję, handel detaliczny i hurtowy, konsumpcję oraz zagospodarowanie nadwyżek i odpadów. Każdy z tych elementów pozostaje w relacji z pozostałymi, a decyzje podejmowane w jednym obszarze mają bezpośrednie skutki w innych. Przykładowo, sposób organizacji zamówień publicznych wpływa na lokalne gospodarstwa i przetwórnie, a dostępność infrastruktury targowej oddziałuje na krótkie łańcuchy dostaw i ceny dla konsumentów.
W przypadku Rzeszowa kluczowe znaczenie ma rozpoznanie tych zależności oraz identyfikacja punktów, w których samorząd dysponuje realnymi narzędziami wpływu. Dotyczy to m.in. polityk zakupowych instytucji publicznych, planowania przestrzennego, wsparcia infrastruktury handlowej oraz współpracy z gminami sąsiednimi. Taki sposób ujęcia systemu żywnościowego stanowi podstawę do dalszych działań i pozwala przejść od opisu stanu obecnego do projektowania spójnych rozwiązań publicznych.
Kontekst: dlaczego miejska polityka żywnościowa
Systemy żywnościowe miast funkcjonują dziś w warunkach narastającej presji demograficznej, klimatycznej i geopolitycznej. Ponad 70% populacji Europy mieszka w miastach i na przedmieściach. Produkcja żywności została przestrzennie i funkcjonalnie oddzielona od miejsc konsumpcji. Zmiana klimatu prowadzi do częstszych susz i powodzi, które zakłócają łańcuchy dostaw. Rosną napięcia geopolityczne i ryzyko konfliktów o zasoby. W tym kontekście bezpieczeństwo żywnościowe przestaje być wyłącznie kwestią rolną i staje się zagadnieniem strategicznym dla miast.
Polski system żywnościowy charakteryzuje się wysoką wrażliwością. Spada liczba gospodarstw rolnych. Produkcja zależy od importowanych surowców, takich jak nawozy i pasze. Rolnicy mają słabą pozycję negocjacyjną wobec handlu i dystrybucji. Wysokie ceny energii zwiększają koszty produkcji i przetwórstwa. Dominacja monokultur i intensywnych modeli produkcji ogranicza odporność systemu. Jednocześnie tylko 42% polskich rolników wierzy, że ich gospodarstwo przetrwa kolejną dekadę.
Miasta są szczególnie narażone na zakłócenia w dostępie do żywności. Wysoka zależność od logistyki „just in time”, długie łańcuchy dostaw, brak zapasów i infrastruktury magazynowej, ograniczony dostęp do lokalnej żywności oraz narastające nierówności żywieniowe zwiększają ryzyko kryzysów. W tym ujęciu żywność traktowana jest jako infrastruktura krytyczna.
Obowiązki samorządów w tym zakresie zostały wprost zapisane w ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2024 roku. Gminy muszą być w stanie zapewnić mieszkańcom dostęp do żywności przez co najmniej trzy dni w sytuacjach kryzysowych. Oznacza to konieczność posiadania wiedzy o lokalnej produkcji, możliwościach przetwórczych, infrastrukturze chłodniczej i magazynowej oraz logistyce dystrybucji.
Odporność systemu żywnościowego rozumiana jest jako zdolność miasta i obszaru funkcjonalnego do absorbowania wstrząsów logistycznych, rynkowych i klimatycznych, szybkiego mobilizowania zasobów, reagowania, odzyskiwania funkcji oraz adaptacji. Budowana jest poprzez dywersyfikację, lokalność, współpracę i redundancję. Lokalność zmniejsza ryzyko przerw w dostawach, skraca dystans transportu i zależność od energii, poprawia kontrolę jakości i zwiększa elastyczność w sytuacjach kryzysowych.
Miejska polityka żywnościowa definiowana jest jako narzędzie łączące kwestie zdrowia publicznego, ekologii, gospodarki i sprawiedliwości społecznej poprzez system żywnościowy. Jej cele obejmują poprawę dostępu do świeżej, lokalnej żywności niezależnie od dochodów, ograniczenie chorób dietozależnych, wsparcie lokalnej gospodarki i miejsc pracy, ochronę bioróżnorodności oraz zwiększenie odporności na kryzysy poprzez wzmacnianie lokalnych źródeł produkcji i dystrybucji żywności.
Jak polskie miasta realizują politykę żywnościową
Polskie samorządy nie są formalnie zobowiązane do posiadania miejskich polityk żywnościowych. Mimo to w wielu miastach podejmowane są działania obejmujące system żywnościowy, realizowane w ramach istniejących kompetencji i polityk sektorowych. Działania te mają charakter rozproszony i rozwijają się stopniowo, bez jednego nadrzędnego dokumentu strategicznego.
W praktyce miasta działają metodą prób i błędów, wdrażając pojedyncze rozwiązania w odpowiedzi na konkretne problemy lokalne. Często najpierw podejmowane jest działanie, a dopiero później porządkowane jest ono w formie strategii lub dokumentu programowego. Polityka żywnościowa kształtuje się więc jako efekt kumulacji projektów, programów i inicjatyw realizowanych w różnych obszarach.
Istotną cechą tego podejścia jest partnerstwo z mieszkańcami oraz organizacjami pozarządowymi. Miasta korzystają z wiedzy i doświadczenia podmiotów działających lokalnie, w tym organizacji społecznych, producentów, instytucji edukacyjnych oraz podmiotów zajmujących się redystrybucją żywności. Wiele działań opiera się na współpracy międzysektorowej, bez tworzenia nowych struktur administracyjnych.
Samorządy korzystają z doświadczeń innych miast, zarówno w Polsce, jak i za granicą, adaptując wybrane rozwiązania do własnych warunków. Jednocześnie podkreślana jest konieczność uwzględniania lokalnych uwarunkowań – struktury produkcji, skali miasta, zaplecza instytucjonalnego i dostępnych zasobów. Nie funkcjonuje jeden model możliwy do prostego przeniesienia.
Działania realizowane są z wykorzystaniem zasobów własnych miast, a także środków zewnętrznych, w szczególności funduszy unijnych. Częstą praktyką jest łączenie kilku zadań w ramach jednego projektu, np. działań edukacyjnych z infrastrukturą targową lub ograniczaniem marnowania żywności z polityką społeczną.
W tym ujęciu opracowanie polityki żywnościowej nie jest traktowane wyłącznie jako reakcja na kryzysy. Jest rozumiane jako inwestycja w zdrowie publiczne, lokalną gospodarkę, jakość życia oraz zrównoważony rozwój, realizowana etapowo i osadzona w codziennej praktyce samorządowej
Fundamenty analizy
Analiza systemu żywnościowego Rzeszowa i Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego została oparta na połączeniu analizy danych zastanych (desk research) oraz badań jakościowych. Takie podejście umożliwiło jednoczesne uchwycenie struktury systemu oraz perspektyw kluczowych grup aktorów w nim funkcjonujących.
Analiza danych zastanych obejmowała dostępne opracowania statystyczne, dokumenty strategiczne, dane instytucjonalne oraz materiały dotyczące sektora rolno-spożywczego, logistyki, handlu i żywienia publicznego. Jej celem było rozpoznanie uwarunkowań strukturalnych systemu żywnościowego, identyfikacja głównych funkcji realizowanych w mieście i poza jego granicami oraz określenie powiązań pomiędzy Rzeszowem a gminami tworzącymi Rzeszowski Obszar Funkcjonalny.
W toku analizy przyjęto założenie, że system żywnościowy miasta nie funkcjonuje w izolacji. Produkcja rolna, przetwórstwo oraz część dystrybucji realizowane są poza granicami administracyjnymi Rzeszowa, dlatego obszarem analizy objęto miasto oraz 15 gmin pozostających z nim w silnych relacjach społecznych i gospodarczych. Pozwoliło to na uchwycenie pełnego obiegu żywności – od zaplecza produkcyjnego po konsumpcję.
Drugim filarem były badania jakościowe, których celem było lepsze zrozumienie potrzeb, barier i potencjałów widzianych z perspektywy uczestników systemu żywnościowego. Badania te umożliwiły pogłębienie wniosków z desk researchu oraz weryfikację ich w odniesieniu do doświadczeń praktycznych.
Kto tworzy ekosystem żywnościowy Rzeszowa i ROF
Ekosystem żywnościowy Rzeszowa i Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego tworzy pięć grup podmiotów, powiązanych ze sobą relacjami współzależności.
Pierwszą grupę stanowią samorządy i instytucje publiczne, które kształtują ramy strategiczne, odpowiadają za planowanie przestrzenne oraz realizują usługi publiczne, w tym organizację żywienia w instytucjach takich jak szkoły i placówki opiekuńcze.
Drugą grupą są rolnicy, działkowcy i firmy, które wytwarzają i przetwarzają żywność. Ta część systemu odpowiada za fizyczną dostępność produktów żywnościowych i stanowi fundament całego układu.
Trzecią grupę tworzą podmioty zajmujące się handlem, dystrybucją i gastronomią, które łączą producentów z konsumentami i organizują przepływ żywności pomiędzy kolejnymi etapami systemu.
Czwartą grupą są mieszkańcy, organizacje pozarządowe i media, które kształtują popyt, poziom świadomości oraz lokalną kulturę żywieniową.
Piątą grupę stanowią uczelnie i instytucje badawcze, dostarczające ekspertyz, danych i rozwiązań innowacyjnych wspierających funkcjonowanie systemu żywnościowego.
Ekosystem ten opiera się na relacjach pomiędzy wszystkimi pięcioma grupami. Żadna z nich nie funkcjonuje samodzielnie, a zmiany w jednym obszarze wpływają na pozostałe elementy systemu.
Rynki żywnościowe w Rzeszowie i ROF
System żywnościowy Rzeszowa funkcjonuje równolegle w dwóch porządkach rynkowych: rynku globalnym oraz rynku lokalnym. Oba są obecne na tym samym obszarze i obsługują tych samych konsumentów, ale działają w odmiennych logikach organizacyjnych.
Rynek globalny oparty jest na sieciach handlowych o zasięgu ogólnopolskim i międzynarodowym. W Rzeszowie funkcjonują m.in. 22 sklepy sieci Biedronka, 7 sklepów Lidl, 96 placówek Żabka, 13 sklepów Delikatesy Centrum oraz inne formaty sieciowe. Ten segment rynku odpowiada za masową dystrybucję żywności, wysoką dostępność produktów i standaryzację oferty. Łańcuchy dostaw są długie, a decyzje dotyczące asortymentu, cen i logistyki zapadają poza poziomem lokalnym.
Równolegle działa rynek lokalny, oparty na krótszych łańcuchach dostaw i relacjach regionalnych. Tworzą go m.in. Podkarpacki Bazarek, miejskie targowiska, lokalni rolnicy, w tym gospodarstwa ekologiczne, mali przetwórcy, a także inicjatywy infrastrukturalne, takie jak Inkubator Przetwórstwa Lokalnego w Błażowej. Do tego segmentu należą również lokalne restauracje, piekarnie i cukiernie, placówki publiczne realizujące żywienie zbiorowe, kooperatywy i spółdzielnie oraz podmioty takie jak Agrohurt. Przykładem lokalnej infrastruktury sprzedażowej jest także mlekomat w Tyczynie.
Centralnym punktem obu rynków są konsumenci i konsumentki, zlokalizowani głównie w mieście. To oni dokonują codziennych wyborów pomiędzy ofertą rynku globalnego i lokalnego. Miasto pełni tu podwójną rolę: z jednej strony jest miejscem koncentracji popytu, z drugiej – podmiotem publicznym, który poprzez planowanie przestrzenne, organizację targowisk, zamówienia publiczne i usługi miejskie wpływa na warunki funkcjonowania obu segmentów rynku.
Układ pokazany na slajdzie nie przedstawia jednego dominującego modelu, lecz współistnienie dwóch systemów dystrybucji żywności, które konkurują o uwagę i decyzje mieszkańców, a jednocześnie korzystają z tej samej infrastruktury miejskiej. To napięcie pomiędzy rynkiem globalnym a lokalnym stanowi jedno z kluczowych uwarunkowań dalszej pracy nad miejską polityką żywnościową.
Diagnoza potencjału: cztery filary systemu żywnościowego Rzeszowa
Analiza systemu żywnościowego Rzeszowa i Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego wskazuje na cztery kluczowe obszary, które stanowią fundament dla dalszego kształtowania miejskiej polityki żywnościowej. Miasto nie rozpoczyna tych działań od zera – dysponuje istniejącymi zasobami, które wymagają uporządkowania i świadomego uruchomienia.
Pierwszym filarem jest potencjał strategiczny i zarządczy.
Obejmuje on gotowość instytucjonalną oraz rosnącą świadomość władz miasta w zakresie znaczenia systemu żywnościowego. Potencjał ten wynika z obecności struktur administracyjnych, narzędzi planistycznych oraz doświadczenia w prowadzeniu polityk publicznych, które mogą zostać powiązane z obszarem żywności.
Drugim filarem jest potencjał produkcyjny i środowiskowy.
Rzeszów dysponuje zasobami rolnymi w granicach miasta oraz silnym zapleczem produkcyjnym w obrębie Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego. Obejmuje to zarówno produkcję rolną, jak i uwarunkowania środowiskowe, które stanowią podstawę dla lokalnych i regionalnych systemów żywnościowych.
Trzecim filarem jest potencjał krótkich łańcuchów dostaw.
W obszarze tym zidentyfikowano istniejącą infrastrukturę handlową i logistyczną, która może zostać wykorzystana i wzmocniona w celu skracania drogi żywności od producenta do konsumenta. Dotyczy to zarówno rynków lokalnych, jak i zaplecza dystrybucyjnego funkcjonującego w mieście i regionie.
Czwartym filarem jest potencjał edukacyjny i społeczny.
Obejmuje on silne zaplecze akademickie, aktywność organizacji społecznych oraz dobre praktyki realizowane w placówkach oświatowych. Ten obszar odpowiada za kształtowanie kompetencji, postaw i świadomości żywieniowej, a także za zdolność do angażowania różnych grup w działania związane z żywnością.
Cztery filary tworzą wspólną podstawę do dalszych działań w obszarze miejskiej polityki żywnościowej i pokazują, że kluczowe zasoby są już obecne w mieście i jego otoczeniu.
Od zasobów do systemu
W tej części spotkania skupiłyśmy się na tym, że Rzeszów dysponuje już wieloma elementami systemu żywnościowego, ale funkcjonują one w rozproszeniu. Działania związane z żywnością realizowane są równolegle w obszarze planowania przestrzennego, polityki społecznej, zdrowia publicznego, edukacji, gospodarki i ochrony środowiska. Każdy z tych obszarów ma własne cele i procedury, jednak brakuje mechanizmu, który pozwalałby je ze sobą łączyć i traktować jako jeden system. W praktyce oznacza to, że miasto podejmuje wiele trafnych działań, które nie wzmacniają się wzajemnie.
Relacja miasta z zapleczem regionalnym
Dużą część rozmowy poświęciłyśmy relacji pomiędzy Rzeszowem a Rzeszowskim Obszarem Funkcjonalnym. Podkreślałyśmy, że miasto jest miejscem koncentracji popytu, instytucji i decyzji, natomiast produkcja rolna i znaczna część przetwórstwa znajdują się poza jego granicami. Ta zależność istnieje i działa na co dzień, ale nie jest dziś przedmiotem świadomego zarządzania. Brakuje wspólnej perspektywy miasta i gmin ROF, która pozwalałaby traktować zaplecze produkcyjne jako zasób strategiczny.
Produkcja, przetwórstwo i krótkie łańcuchy
Rozmawiałyśmy także o potencjale produkcyjnym i przetwórczym regionu. Rolnicy, mali przetwórcy, inkubatory przetwórstwa, targowiska, lokalna gastronomia i inicjatywy kooperatywne już dziś skracają drogę żywności od producenta do konsumenta. Te praktyki istnieją, ale działają punktowo i wymagają wzmocnienia, stabilnych warunków oraz lepszego powiązania z politykami miejskimi. Zwróciłyśmy uwagę, że krótkie łańcuchy dostaw nie są niszowym dodatkiem, lecz realnym elementem systemu, który może być rozwijany w skali miasta i regionu.
Edukacja i instytucje publiczne
Na koniec zaakcentowałyśmy rolę instytucji publicznych i zaplecza edukacyjnego. Szkoły, przedszkola, uczelnie, organizacje społeczne i placówki realizujące żywienie zbiorowe mają istotny wpływ na codzienne praktyki żywieniowe oraz kształtowanie świadomości mieszkańców. To obszar, w którym miasto posiada bezpośrednie narzędzia działania i może łączyć cele zdrowotne, społeczne i gospodarcze w ramach spójnego podejścia do żywności.
Mapa drogowa dla Rzeszowa – od szybkich zwycięstw do transformacji systemowej
W tej części spotkania zaproponowałyśmy trzystopniowe podejście do budowy miejskiej polityki żywnościowej, które pozwala na stopniowe wdrażanie zmian, budowanie poparcia oraz zapewnienie długoterminowej skuteczności działań. Zależało nam na pokazaniu, że transformacja systemu żywnościowego nie musi zaczynać się od kosztownych inwestycji ani od pełnej reorganizacji instytucjonalnej, lecz od działań możliwych do uruchomienia tu i teraz.
Wyjaśniłyśmy, że pierwszy etap opiera się na szybkich zwycięstwach – działaniach o niskiej barierze wdrożenia, które przynoszą natychmiastowe, widoczne efekty. Ich rolą jest budowanie momentu, zaufania i społecznego poparcia dla dalszych kroków. Ten etap odpowiada za wzmocnienie komunikacji, porządkowanie wiedzy i zwiększenie widoczności lokalnych zasobów.
Drugi etap mapy drogowej stanowią inwestycje strategiczne. To działania wymagające zmian organizacyjnych oraz średnioterminowego planowania. W tym miejscu pojawia się potrzeba wzmacniania infrastruktury, stabilizowania współpracy między instytucjami oraz tworzenia fundamentów pod trwałe zmiany. Podkreślałyśmy, że bez tego etapu szybkie działania pozostają punktowe i nie przekładają się na trwałą poprawę funkcjonowania systemu.
Trzeci etap to transformacja systemowa, rozumiana jako działania długoterminowe, wymagające znaczących zasobów oraz zaangażowania politycznego. Ten poziom pozwala budować trwałą odporność systemu żywnościowego i spina wcześniejsze kroki w spójną całość. Zaznaczyłyśmy, że transformacja nie jest możliwa bez wcześniejszego przygotowania gruntu poprzez działania komunikacyjne i organizacyjne.
Całość podejścia porównałyśmy do budowy organizmu: najpierw powstaje układ nerwowy, czyli komunikacja i przepływ informacji, a dopiero potem szkielet i mięśnie, czyli infrastruktura i trwałe struktury. Taka sekwencja pozwala miastu rozwijać politykę żywnościową w sposób realistyczny i dostosowany do lokalnych warunków.
Krok 1: Szybkie zwycięstwa – budowanie fundamentów i widocznych efektów
Ten etap opisałyśmy jako punkt startowy dla miejskiej polityki żywnościowej – zestaw działań możliwych do uruchomienia przy minimalnych nakładach finansowych, których głównym celem jest poprawa przepływu informacji i zwiększenie widoczności lokalnych zasobów żywnościowych. Podkreślałyśmy, że „szybkie zwycięstwa” nie mają rozwiązywać wszystkich problemów systemu, ale budować podstawy do dalszych kroków i pokazać, że miasto może działać skutecznie już na tym etapie.
Pierwszym działaniem jest stworzenie cyfrowej bazy „Mapy lokalnej żywności”. Mówiłyśmy o wykorzystaniu istniejących miejskich kanałów, takich jak aplikacja „Rzeszów to my”, do zbudowania ogólnodostępnej bazy lokalnych producentów i przetwórców. Taka mapa porządkuje wiedzę, która dziś jest rozproszona, i ułatwia mieszkańcom, instytucjom oraz gastronomii dotarcie do lokalnych źródeł żywności.
Drugim elementem jest uruchomienie spójnej komunikacji. Chodzi o regularne cykle w mediach społecznościowych i lokalnych, prezentujące rolników, targowiska, sezonowe produkty oraz dobre praktyki realizowane w szkołach. Zwracałyśmy uwagę, że komunikacja nie pełni tu funkcji promocyjnej w wąskim sensie, lecz wspiera budowanie wiedzy i rozpoznawalności lokalnego systemu żywnościowego.
Trzecim działaniem jest wzmocnienie edukacji w placówkach oświatowych. Wskazałyśmy potrzebę opracowania „rzeszowskiego standardu” edukacji żywieniowej, opartego na już istniejących doświadczeniach – takich jak szkolne ogródki czy warsztaty – oraz zapewnienia wsparcia dla kadry nauczycielskiej.
Czwarty obszar dotyczy usprawnienia logistyki darowizn żywności. Mówiłyśmy o opracowaniu miejskiego kompendium wiedzy dla gastronomii i handlu na temat zasad przekazywania nadwyżek żywności, we współpracy z Podkarpackim Bankiem Żywności. Ten krok porządkuje istniejące praktyki i ułatwia ich skalowanie.
Krok 2: Inwestycje strategiczne – budowanie trwałych podstaw
Drugi krok mapy drogowej opisałyśmy jako moment przejścia od działań łatwych do wdrożenia do rozwiązań wymagających decyzji organizacyjnych i średnioterminowego planowania. Na tym etapie kluczowe staje się nie tylko uruchamianie pojedynczych inicjatyw, lecz także ich stabilizacja oraz wzajemne powiązanie. Podkreślałyśmy, że inwestycje strategiczne nie muszą oznaczać natychmiastowych, kosztownych projektów infrastrukturalnych, ale świadome wzmacnianie tego, co już istnieje.
Pierwszym obszarem tego kroku jest rozwój infrastruktury dla krótkich łańcuchów dostaw. Mówiłyśmy o potrzebie wzmocnienia targowisk, zaplecza logistycznego, punktów sprzedaży bezpośredniej oraz lokalnego przetwórstwa. Chodzi o stworzenie warunków, w których lokalni producenci i przetwórcy mogą funkcjonować stabilnie i przewidywalnie, a miasto zyskuje realne zaplecze żywnościowe.
Drugim elementem są zmiany organizacyjne po stronie samorządu. Zwróciłyśmy uwagę na konieczność lepszej koordynacji działań pomiędzy wydziałami i jednostkami miejskimi oraz na potrzebę wypracowania wspólnych procedur, zwłaszcza w obszarze zamówień publicznych, wsparcia targowisk i współpracy z podmiotami społecznymi oraz gospodarczymi. Ten etap zakłada uporządkowanie kompetencji i odpowiedzialności, bez tworzenia nowych struktur administracyjnych na siłę.
Trzecim obszarem są trwałe formy współpracy z gminami Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego. Podkreślałyśmy, że inwestycje strategiczne mają sens tylko wtedy, gdy uwzględniają relację miasta z jego zapleczem produkcyjnym. W tym kroku pojawia się przestrzeń do wspólnych projektów, planowania infrastruktury oraz uzgadniania priorytetów w skali ponadgminnej.
Ten etap mapy drogowej tworzy fundament pod kolejny poziom działań. Bez inwestycji strategicznych szybkie zwycięstwa pozostają rozproszone, a transformacja systemowa nie ma na czym się oprzeć.
Krok 3: Transformacja systemowa – trwała odporność systemu
Trzeci krok mapy drogowej opisałyśmy jako etap długofalowej transformacji systemu żywnościowego, wymagający stabilnych zasobów, decyzji politycznych oraz konsekwencji w działaniu. Na tym poziomie celem przestaje być wdrażanie pojedynczych projektów, a staje się nim trwała zmiana sposobu zarządzania żywnością w mieście i jego otoczeniu. Podkreślałyśmy, że transformacja systemowa nie jest możliwa bez wcześniejszych kroków, które budują kompetencje, infrastrukturę i zaufanie.
Kluczowym elementem tego etapu jest wpisanie polityki żywnościowej w długoterminowe dokumenty i praktyki miasta. Oznacza to powiązanie jej z planowaniem strategicznym, polityką rozwoju, zdrowiem publicznym, edukacją i ochroną środowiska. Na tym etapie żywność przestaje być tematem projektowym, a zaczyna funkcjonować jako stały obszar polityki publicznej, z jasno określonymi celami i narzędziami.
Ważną rolę odgrywa również stabilizacja struktur współzarządzania, takich jak Rada ds. Żywności lub inne trwałe formy dialogu pomiędzy samorządem, producentami, instytucjami publicznymi i organizacjami społecznymi. Zaznaczyłyśmy, że takie ciało nie zastępuje decyzji administracyjnych, lecz wspiera ich jakość, zapewniając przepływ wiedzy i informacji pomiędzy różnymi częściami systemu.
Transformacja systemowa obejmuje także długoterminowe inwestycje infrastrukturalne i organizacyjne, które zwiększają odporność systemu żywnościowego na kryzysy – zarówno klimatyczne, jak i społeczne czy gospodarcze. Chodzi tu o rozwiązania, które wzmacniają lokalne zaplecze produkcyjne i dystrybucyjne oraz stabilizują relację miasta z Rzeszowskim Obszarem Funkcjonalnym.
Na zakończenie podkreślałyśmy, że ten etap nie ma charakteru zamkniętego. Transformacja systemowa to proces ciągły, wymagający monitorowania, korekt i uczenia się w trakcie działania. To właśnie on spina wcześniejsze kroki w spójną całość i pozwala miastu budować długotrwałą odporność systemu żywnościowego.
Rzeszów jest gotowy, by stać się liderem zrównoważonych systemów żywnościowych
Na zakończenie spotkania wróciłyśmy do oceny potencjału Rzeszowa. Miasto funkcjonuje w otoczeniu żyznych gleb i dysponuje zapleczem produkcyjnym, instytucjonalnym oraz społecznym, które tworzą realną podstawę do budowy odpornego systemu żywnościowego. Kluczowe zasoby są obecne zarówno w granicach miasta, jak i w jego bezpośrednim otoczeniu, co pozwala myśleć o polityce żywnościowej w skali całego obszaru funkcjonalnego.
Zaproponowana mapa drogowa porządkuje możliwe kierunki działań i pokazuje logiczną sekwencję kroków – od działań szybkich i widocznych, przez inwestycje wymagające koordynacji, po długofalowe zmiany systemowe. Taki układ umożliwia stopniowe wzmacnianie kompetencji i współpracy pomiędzy interesariuszami oraz przechodzenie od inicjatyw punktowych do trwałych rozwiązań publicznych.
Aktywacja tego potencjału ma znaczenie nie tylko w kontekście bieżących wyzwań, lecz także jako decyzja rozwojowa wpływająca na zdrowie mieszkańców, stabilność lokalnej gospodarki i jakość życia w mieście. Rzeszów nie musi budować systemu od podstaw – kluczowe jest uruchomienie i powiązanie istniejących zasobów w spójną całość.
Autorką tekstu jest Joanna Erbel. Tekst pierwotnie został opublikowany w społeczności EKOPOLIS w spółdzielczej apce PLZ. Aplikację można ściągnąć w sklepie z apkami lub na plz.pl. Przy rejestracji trzeba podać kod społeczności: EKOPOLIS. Albo zeskanować QR kod.
Żywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne artykuły
2026-04-08
Lokalna polityka żywnościowa – plan działania w oparciu o dane
Każdy dokument strategiczny powinien powstać w oparciu o rzetelnie zebrane i przeanalizowane dane. Polityka żywnościowa również. W tym przypadku trudność polega na tym, że nie istnieją w Polsce dokumenty, które mogłyby stanowić algorytm postępowania lub przynajmniej inspirację. Dostępne są wzorce zagraniczne, właściwie z całego świata. Tu jednak stale należy mieć na uwadze przemyślaną adaptację tamtych pomysłów do tutejszych realiów.
2026-03-03
Pakt Mediolański – czym jest i jak do niego przystąpić
W 2015 roku w Mediolanie odbyła się Światowa Wystawa EXPO, której hasło brzmiało „wyżywić planetę, energia dla życia”. Po raz pierwszy od początków idei światowych wystaw, czyli od 1851 roku, tematem wiodącym uczyniono ex aequo żywność i energię. Dwa odmienne zasoby, które traktujemy jak wielką oczywistość dnia codziennego, a których brak może spowodować chaos i załamanie znanego nam porządku świata.
2026-03-10
Jak zbudować silny lokalny rynek żywności?
Rozwój lokalnych rynków żywności stanie się jednym z ważniejszych elementów polityk miejskich, zdrowotnych i gospodarczych. Powód jest prosty: lokalne systemy żywnościowe zwiększają odporność miast, skracają łańcuchy dostaw, wzmacniają lokalne gospodarki i poprawiają jakość żywienia mieszkańców.
