Między transformacją a presją kosztów: prawa człowieka w sektorze rolno-spożywczym w 2025 roku
W grudniu 2025 roku ukazał się raport „Biznes i Prawa Człowieka: Postępy, wnioski i rekomendacje”, wydany pod redakcją naukową prof. Marcina Kilanowskiego przez UN Global Compact Network Poland. To ważne kompendium wiedzy, które w dobie globalnych kryzysów staje się niezbędnym narzędziem dla każdego lidera biznesu. Prezeska Instytutu Straegii Żywnościowych Grunt, dr Paulina Sobiesiak-Penszko miałą okazję zaprezentować spojrzenie na prawa człowieka w sektorze rolno-spożywczym.
Globalna współzależność: Klimat i człowiek jako „nierozerwalne puzzle”
Publikacja rzuca nowe światło na relację między transformacją energetyczną a prawami człowieka. Autorzy, analizując wnioski z szczytu klimatycznego COP30 w Belém, stawiają tezę, że ochrona klimatu jest de facto walką o ochronę człowieka. Przywołany w raporcie przykład huraganu Melissa na Jamajce dobitnie pokazuje, że decyzje środowiskowe mają bezpośrednie przełożenie na zdrowie i bezpieczeństwo całych społeczności.
Ważnym punktem recenzji tego opracowania jest jego krytyczne podejście do technologicznego optymizmu. Choć Sztuczna Inteligencja (AI) jest prezentowana jako sojusznik w modelowaniu meteorologicznym, raport rzetelnie punktuje zagrożenia dla prywatności i wolności, wskazując na AI Act oraz cyfryzację należytej staranności jako nowe, konieczne ramy działania.
Era „twardego prawa” i polskie wyzwania
Raport dokumentuje historyczny moment przejścia od strategii CSR opartych na dobrowolności do ery „twardego prawa”. Szczegółowej analizie poddano unijne dyrektywy CSDDD oraz CSRD. Autorzy nie unikają przy tym trudnych ocen – krytycznie odnoszą się do pakietu uproszczeń Omnibus I, sugerując, że może on stanowić krok wstecz w kontroli łańcuchów dostaw.
Z polskiej perspektywy publikacja jest alarmująca, ale i dająca nadzieję. Z jednej strony wskazuje na kryzys demograficzny (do 2050 roku liczba osób w wieku produkcyjnym spadnie poniżej obecnej liczby pracujących) oraz lukę płacową (kobiety wciąż zarabiają 80–85% tego, co mężczyźni). Z drugiej – podkreśla ogromną rolę imigrantów, w tym uchodźców z Ukrainy, którzy odpowiadali za niemal 1/3 wzrostu PKB Polski w ostatnich latach.
Prawa człowieka w sektorze rolno-spożywczym – głos dr Pauliny Sobiesiak-Penszko
Dr Paulina Sobiesiak-Penszko, prezeska Instytutu Grunt w rozdziale „Między transformacją a presją kosztów: prawa człowieka w sektorze rolno-spożywczym w 2025 roku” poddała analizie jedną z najbardziej kluczowych gałęzi gospodarki.
Prezeska Instytutu Grunt wskazuje na cztery filary determinujące sytuację w branży rolno-spożywczej:
- Presję inflacyjno-energetyczną, która uderza w najsłabsze ogniwa łańcucha.
- Cyfryzację rolnictwa, niosącą ryzyko marginalizacji mniejszych producentów.
- Kryzys klimatyczny, destabilizujący dochody rolników.
- Regulacje CSDDD, wymuszające budowę przejrzystych modeli biznesowych.
W swoim tekście dr Sobiesiak-Penszko diagnozuje głęboką nierównowagę sił, gdzie wielkie sieci handlowe dyktują warunki, często kosztem bezpieczeństwa ekonomicznego rolników:
Utrzymuje się strukturalna nierównowaga władzy ekonomicznej w łańcuchach dostaw żywności. Duże sieci handlowe i koncerny przetwórcze wciąż w znacznym stopniu dyktują warunki rynkowe, ograniczając rolnikom możliwość negocjowania cen, standardów produkcji i warunków współpracy. Brak skutecznych mechanizmów egzekwowania zasad uczciwego handlu i przejrzystości kontraktów prowadzi do systemowego naruszania prawa do godziwego wynagrodzenia oraz bezpieczeństwa ekonomicznego producentów.
Jednocześnie autorka dostrzega pozytywne zmiany: rosnącą rolę certyfikacji (Fairtrade, Rainforest Alliance), wykorzystanie technologii blockchain w monitorowaniu standardów pracy oraz ewolucję kultury biznesowej:
Pomimo utrzymujących się problemów z ochroną praw człowieka w sektorze rolno-spożywczym, pojawiają się też przykłady odpowiedzialnych działań biznesu (…) Choć wiele z tych inicjatyw ma charakter dobrowolny, a dostępność danych pozostaje ograniczona, stopniowo zmienia się kultura biznesowa. Coraz więcej firm traktuje przestrzeganie praw człowieka nie jako obowiązek wizerunkowy, ale jako element długofalowej strategii rozwoju i budowania zaufania.
Podsumowanie
Publikacja „Biznes i Prawa Człowieka 2025” dowodzi, że integracja praw człowieka ze strategią biznesową nie jest już „opcją”, lecz warunkiem przetrwania na nowoczesnym rynku. Jak trafnie podsumowuje Paulina Sobiesiak-Penszko, sektor rolno-spożywczy (i nie tylko on) musi dziś balansować między konkurencyjnością a odpowiedzialnością:
Zapraszamy do lektury całego raportu!Sektor rolno-spożywczy wchodzi w 2026 rok z wyraźnym wyzwaniem zrównoważenia trzech porządków: konkurencyjności, odporności i odpowiedzialności społecznej. W praktyce oznacza to potrzebę budowania modeli biznesowych, które jednocześnie zapewniają efektywność ekonomiczną, stabilność dostaw, ale także poszanowanie praw człowieka i środowiska.
Żywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne artykuły
2026-04-08
Lokalna polityka żywnościowa – plan działania w oparciu o dane
Każdy dokument strategiczny powinien powstać w oparciu o rzetelnie zebrane i przeanalizowane dane. Polityka żywnościowa również. W tym przypadku trudność polega na tym, że nie istnieją w Polsce dokumenty, które mogłyby stanowić algorytm postępowania lub przynajmniej inspirację. Dostępne są wzorce zagraniczne, właściwie z całego świata. Tu jednak stale należy mieć na uwadze przemyślaną adaptację tamtych pomysłów do tutejszych realiów.
2026-03-03
Pakt Mediolański – czym jest i jak do niego przystąpić
W 2015 roku w Mediolanie odbyła się Światowa Wystawa EXPO, której hasło brzmiało „wyżywić planetę, energia dla życia”. Po raz pierwszy od początków idei światowych wystaw, czyli od 1851 roku, tematem wiodącym uczyniono ex aequo żywność i energię. Dwa odmienne zasoby, które traktujemy jak wielką oczywistość dnia codziennego, a których brak może spowodować chaos i załamanie znanego nam porządku świata.
2026-03-10
Jak zbudować silny lokalny rynek żywności?
Rozwój lokalnych rynków żywności stanie się jednym z ważniejszych elementów polityk miejskich, zdrowotnych i gospodarczych. Powód jest prosty: lokalne systemy żywnościowe zwiększają odporność miast, skracają łańcuchy dostaw, wzmacniają lokalne gospodarki i poprawiają jakość żywienia mieszkańców.
