„Systemowo zmarnowane” – nowy raport ekspertek Instytutu Grunt o żywności w szkołach i przedszkolach
Dlaczego tak dużo jedzenia w szkolnych i przedszkolnych stołówkach trafia do kosza? Jak organizować żywienie, by dzieci jadły lepiej, a żywności marnowało się mniej? Odpowiedzi przedstawiamy w raporcie „Systemowo zmarnowane. Przyczyny i sposoby ograniczania strat żywności w placówkach oświatowych”, który ekspertki Instytutu Strategii Żywnościowych „Grunt” – dr Paulina Sobiesiak-Penszko i Katarzyna Banul-Wójcikowska – przygotowały na zlecenie Fundacji Kupuj Odpowiedzialnie.
Publikacja opiera się na analizie danych i dokumentów oraz wywiadach z osobami odpowiedzialnymi za organizację żywienia: przedstawicielami samorządów, dyrekcji placówek, intendentami, dietetykami i personelem kuchennym. Pokazuje, jak decyzje podejmowane na różnych poziomach przekładają się na ilość niezjedzonej żywności i co można zrobić, aby ograniczyć straty.
Duża część przygotowanej na potrzeby publicznych stołówek żywności pozostaje niezjedzona, a skala strat rzadko jest mierzona
W placówkach objętych badaniem, które prowadziły bezpośrednie pomiary, straty sięgały około 45–55% przygotowanej żywności. Wyniki te dotyczą konkretnych badanych miejsc i nie można ich odnosić do wszystkich szkół i przedszkoli w Polsce. Pokazują jednak, jak wiele jedzenia może trafiać do kosza.
Jednocześnie brak regularnych pomiarów utrudnia rozpoznanie problemu, a bez wiedzy o tym, ile jedzenia pozostaje w kuchni, a ile wraca na talerzach, trudno ustalić przyczyny strat i dobrać odpowiednie rozwiązania. Monitorowanie marnowania pozwoliłoby też lepiej planować zakupy i liczbę posiłków, sprawdzać akceptację poszczególnych dań oraz oceniać efekty wprowadzanych zmian.
O tym, ile dzieci zjedzą, decydują smakowitość i wielkość porcji, sposób podania i długość przerwy obiadowej
Przyczyny marnowania często pojawiają się jeszcze przed wydaniem posiłku. Kuchnie gotują dla nieobecnych uczniów, ponieważ informacja o absencji dociera zbyt późno. Porcje bywają niedostosowane do wieku i apetytu dzieci, a sztywna organizacja wydawania dań utrudnia uwzględnienie ich potrzeb. Znaczenie mają również smak, jakość produktów i sposób podania potraw.
Nawet dobrze przygotowany obiad może pozostać niezjedzony, jeśli przerwa jest zbyt krótka, a dziecko większość czasu spędza w kolejce. Dlatego poprawa organizacji stołówki powinna obejmować warunki spożywania posiłków oraz możliwość wyboru wielkości porcji i skorzystania z dokładki. Ważne jest także słuchanie dzieci i wykorzystywanie ich opinii przy planowaniu jadłospisów, z zachowaniem zasad zdrowego żywienia.
Ograniczanie marnowania żywności w stołówkach szkolnych i przedszkolnych wymaga współpracy z rodzicami i wsparcia personelu
Za codziennymi praktykami stoją również utrwalone przekonania dotyczące żywienia dzieci. Obawa, że dziecko będzie głodne, sprzyja gotowaniu na zapas i nakładaniu zbyt dużych porcji. Oczekiwanie tradycyjnego, dwudaniowego obiadu może utrudniać wprowadzanie bardziej elastycznych rozwiązań, lepiej odpowiadających rzeczywistemu spożyciu.
Z kolei niepewność dotycząca interpretacji przepisów i obawa przed kontrolą skłaniają personel do zachowawczych decyzji. Osoby odpowiedzialne za żywienie potrzebują jasnych wytycznych, praktycznych szkoleń oraz przestrzeni do wymiany doświadczeń. Współpraca z rodzicami pomaga natomiast wyjaśniać sens zmian i budować wspólne rozumienie tego, czemu służy posiłek w szkole czy przedszkolu.
Samorządy mogą tworzyć warunki do trwałych zmian w żywieniu dzieci
Szkoły i przedszkola mają wiele możliwości działania, ale ich wysiłki wymagają wsparcia na poziomie gminy. Samorząd może zapewniać szkolenia i doradztwo, wprowadzać wspólne standardy oraz organizować monitoring strat. Dzięki temu poprawa żywienia może objąć więcej placówek, a jej trwałość w mniejszym stopniu zależy od zaangażowania pojedynczych osób.
Duże znaczenie mają także zamówienia publiczne. Precyzyjne wymagania dotyczące jakości produktów i elastyczności dostaw pomagają ograniczać straty już na etapie zakupów. Raport wskazuje, jak wykorzystywać te możliwości, oraz przedstawia rekomendacje dla administracji centralnej, której działania powinny wspierać placówki i samorządy w poprawie organizacji żywienia.
Mniej zmarnowanego jedzenia pozwala przeznaczyć więcej środków na jakość posiłków
Ograniczenie strat przynosi oszczędności, które można wykorzystać na zakup lepszych produktów bez zwiększania opłat dla rodziców. Pokazuje to, że troska o jakość żywienia i przeciwdziałanie marnowaniu mogą wzajemnie się wzmacniać. Opisane w raporcie doświadczenia potwierdzają, że zmiana jest możliwa. W modelowych placówkach białostockiego programu „Stołówka na piątkę” udział marnowanej żywności spadł z około 58% do 18%. Przyglądamy się również praktykom z Mikołowa, Rybnika, Izabelina, warszawskiego Ursynowa i Wrocławia. Pokazujemy rozwiązania dotyczące codziennej pracy stołówek oraz działania obejmujące organizację żywienia na poziomie samorządu.
Zapraszamy do lektury raportu, szczególnie osoby pracujące w samorządach, szkołach i przedszkolach. Publikacja pomaga rozpoznać przyczyny strat i wskazuje rozwiązania, które można dostosować do warunków konkretnej placówki lub gminy. To także zaproszenie do rozmowy o tym, jak organizować żywienie, by dzieci chętnie korzystały ze stołówek, jadły wartościowe posiłki i uczyły się szacunku do żywności.
POBIERZ RAPORT.
Żywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne aktualności
2026-09-18
Bezpieczeństwo klimatyczne to także bezpieczeństwo żywnościowe. Instytut Grunt podczas Narodowej Debaty w Sejmie
7 września 2026 roku w Sejmie RP odbyła się pierwsza Narodowa Debata o Bezpieczeństwie Klimatycznym Polek i Polaków. W panelu poświęconym obywatelom i gospodarce wystąpiła dr Paulina Sobiesiak-Penszko, prezeska Instytutu Strategii Żywnościowych „Grunt”, która mówiła o wpływie zmiany klimatu na rolnictwo oraz o tym, co powinniśmy zrobić, aby zwiększyć bezpieczeństwo żywnościowe Polski.
2026-08-19
Czy polskie miasta są odporne na kryzysy żywnościowe? Instytut Grunt prowadzi badanie 50 największych miast
Instytut Strategii Żywnościowych Grunt prowadzi badanie odporności polskich miast na kryzysy żywnościowe. Badanie jest realizowane pod patronatem Związku Miast Polskich oraz Unii Metropolii Polskich. Wypełnij ankietę.
2026-08-11
Instytut Grunt: dwa lata pracy nad zmianą systemu żywnościowego
Dwa lata temu powołałyśmy do życia Instytut Strategii Żywnościowych „Grunt”. Dostrzegłyśmy, że w Polsce brakuje organizacji, która patrzyłaby na żywność szeroko, wychodząc poza wąską soczewkę rolnictwa, handlu czy indywidualnych wyborów konsumentów.
2026-07-26
KOMENTARZ: Transformacja rolnictwa trwa. Referendum jej nie zatrzyma
Odrzucenie polityki klimatycznej nie zatrzyma suszy, przymrozków ani ekstremalnych upałów. Prawdziwe pytanie brzmi nie „czy” rolnictwo ma się zmieniać, ale jak przeprowadzić tę zmianę, aby zabezpieczyć produkcję i nie pozostawić rolników samych z jej kosztami.
