Adaptacja do zmiany klimatu – nasz jedyny wybór. Komentarz do raportu „European State of the Climate 2024”
Adaptacja do zmiany klimatu to dziś jedno z najważniejszych wyzwań stojących przed Europą – zarówno w wymiarze społecznym, gospodarczym, jak i środowiskowym. Najnowszy raport „European State of the Climate 2024” przygotowany przez Copernicus Climate Change Service oraz Światową Organizację Meteorologiczną pokazuje, że skutki zmiany klimatu są coraz bardziej odczuwalne. Od rekordowych temperatur i rozległych powodzi po wzrost stresu cieplnego – każdy z tych trendów wskazuje, jak pilna jest adaptacja do zmieniającego się klimatu. Choć dane dotyczące rekordowego udziału energii odnawialnej (45%) w miksie energetycznym Europy mogą napawać optymizmem, to dane dotyczące warunków klimatycznych pokazują, że mamy jeszcze bardzo wiele do zrobienia.
Najważniejsze dane klimatyczne dla Europy – 2024
Temperatura:
- Rok 2024 był najcieplejszym w historii pomiarów w Europie.
- Rekordowo wysokie temperatury odnotowano na niemal połowie kontynentu.
Temperatura powierzchni morza:
- Najwyższy poziom w historii – o 0,7°C powyżej średniej rocznej.
- W Morzu Śródziemnym: aż 1,2°C powyżej średniej.
Opady:
- Znaczny kontrast między wschodem a zachodem Europy.
- Europa Zachodnia: jeden z dziesięciu najbardziej deszczowych lat od 1950 roku.
Powodzie:
- Najbardziej rozległe powodzie od 2013 roku.
- Ponad 30% sieci rzecznej przekroczyło próg „wysokiego” stanu wód.
- Dotkniętych: ok. 413 000 osób, ofiary śmiertelne: co najmniej 335 osób.
Stres cieplny:
- Drugi najwyższy poziom liczby dni z „silnym”, „bardzo silnym” i „ekstremalnym” stresem cieplnym w historii.
- W 60% krajów Europy odnotowano więcej niż przeciętnie dni z co najmniej „silnym stresem cieplnym”.
Ekstremalne zimno i stres zimny:
- Rekordowa powierzchnia lądowa Europy (ok. 69%) doświadczyła mniej niż 90 dni z przymrozkami (średnia: 50%).
- Najniższa w historii liczba dni z „silnym stresem zimnym”.
Lodowce:
- Wszystkie regiony Europy odnotowały utratę masy lodowej.
- Skandynawia i Svalbard: najwyższe wskaźniki utraty masy w historii pomiarów.
Pożary:
- We wrześniu w Portugalii spłonęło ok. 110 000 ha (1 100 km²) w zaledwie tydzień.
- Stanowi to około 25% całkowitej powierzchni spalonej w Europie w ciągu roku.
- Pożary dotknęły ok. 42 000 osób.
Zmiana klimatu w Europie
Warto spojrzeć na te dane nie tylko jako kolejne niechlubne rekordy: najwyższe w historii temperatury, rozległe powodzie czy przyspieszoną utratę masy lodowców. Uwagę zwraca wyraźna polaryzacja warunków pogodowych pomiędzy wschodem a zachodem kontynentu. We wschodniej Europie dominowały suche, słoneczne i wyjątkowo ciepłe warunki. Natomiast zachodnia część kontynentu zmagała się z chłodniejszą, wilgotną i pochmurną pogodą. To wyraźny sygnał, że klimat się zmienia i staje się coraz bardziej niestabilny.
Ale raport to nie tylko fakty, ale także narzędzie do planowania działań. Te wszystkie trendy należy uwzględniać przy podejmowaniu decyzji, planowaniu i myśleniu o przyszłości. Na razie tempo zmian klimatycznych przewyższa nasze przygotowanie. Jednak współczesna nauka daje nam niezbędne narzędzia, by przygotować się na nadchodzące zmiany. Potrzebujemy jednak większej gotowości politycznej i społecznej do podejmowania czasem niepopularnych, ale koniecznych decyzji i działań.
Adaptacja do zmiany klimatu – dla miast i rolnictwa
W szczególności rośnie potrzeba dostosowania miast i obszarów rolniczych – dwóch kluczowych filarów naszego bezpieczeństwa i jakości życia. Dostosowanie urbanistyczne, rozwój zielonej i błękitnej infrastruktury oraz wdrażanie planów adaptacyjnych stają się niezbędne w kontekście ekstremalnych zjawisk pogodowych i przeciążonych sieci energetycznych. Jednocześnie, adaptacja do zmiany klimatu w rolnictwie wymaga inwestycji w retencję wody, ochronę gleby oraz praktyki rolnictwa regeneratywnego.
51% miast Europy wdrożyło plany adaptacyjne
Dane i analizy przedstawione w raporcie „European State of the Climate 2024” odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu polityk adaptacyjnych. Zwłaszcza w miastach, gdzie rośnie ryzyko stresu cieplnego, ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz przeciążenia sieci energetycznych. W Europie już 51% miast wdrożyło plany adaptacyjne, co stanowi znaczący postęp w porównaniu do 26% w roku 2018. Co konkretnie zawierają te plany adaptacji?
Poza oceną wrażliwości danego miasta na zmianę klimatu, plany adaptacyjne zawierają szereg działań, które pozwolą podnieść jakość życia w mieście w dobie ocieplającego się klimatu oraz ustrzec mieszkańców przed konsekwencjami gwałtownych zjawisk atmosferycznych. Do takich działań należą przede wszystkim:
- Wdrażanie zielonej (parki, ogrody deszczowe, zielone dachy) i błękitnej (kanały, zbiorniki retencyjne) infrastruktury.
- Modernizacja budynków – ochrona przed upałami i powodziami.
- Zmiana planowania przestrzennego: unikanie budowy w strefach zagrożonych (np. tereny zalewowe).
Ciekawe przykłady działań adaptacyjnych możemy znaleźć w europejskich miastach. Mediolan buduje schroniska klimatyczne, które pomogą przetrwać upały. W holenderskich miastach demontuje się płyty i kostki brukowe, by walczyć tzw. betonozą, a w Paryżu rozwija się tereny zielone.
Plany adaptacyjne dla miast od 20 tys. mieszkańców
W Polsce 11 stycznia 2025 r. weszła w życie ustawa z dnia 27 listopada 2024 r. o zmianie ustawy – Prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw, która nakłada obowiązek tworzenia planów adaptacyjnych na miasta od 20 tys. mieszkańców. Nowe przepisy stanowią krok w stronę systemowych działań na rzecz zwiększenia odporności na skutki klimatyczne. Jednak aby adaptacja do zmiany klimatu była skuteczna, konieczne są też odpowiednie fundusze, edukacja społeczna oraz zintegrowane podejście łączące cele klimatyczne z ekonomią i sprawiedliwością społeczną. Niezbędny jest również monitoring postępu wdrażania planów adaptacyjnych.
Jednym z kluczowych wyzwań pozostaje finansowanie wdrażania planów adaptacyjnych. Dlatego, oprócz tworzenia dedykowanych funduszy państwowych, niezwykle istotne jest promowanie działań, które realizują wiele celów jednocześnie. Przykładem może być zazielenianie miast poprzez rozwój rolnictwa miejskiego. Tego typu inicjatywy nie tylko zwiększają powierzchnię terenów zielonych, ale także wzmacniają bezpieczeństwo żywnościowe i pełnią ważne funkcje społeczne oraz integracyjne. Ciekawym przykładem takiego podejścia jest Farma Miejska Wrocław.
Adaptacja do zmiany klimatu dla rolnictwa
Strategie adaptacyjne w rolnictwie stanowią część szerszej Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030. Z jednej strony umożliwia to łączenie celów klimatycznych z celami społecznymi i ekonomicznymi, zgodnie z ideą sprawiedliwej transformacji. Z drugiej jednak strony, adaptacja do zmian klimatu jest tam tylko jednym z wielu priorytetów, co nie sprzyja dynamicznej realizacji działań w tym obszarze.
W kontekście polskiego rolnictwa kluczowe znaczenie ma budowanie odporności na suszę – przede wszystkim poprzez efektywne zarządzanie wodą: rozwój retencji, zwłaszcza małej retencji, oraz ograniczanie strat wodnych. Drugim istotnym obszarem jest ochrona gleby. Oba cele można skutecznie osiągać, wykorzystując rozwiązania oparte na przyrodzie. Nie oznacza to rezygnacji z nowoczesnych technologii, ale ich mądre i uzupełniające wykorzystanie tam, gdzie jest to niezbędne. Przykładem takiego podejścia są gospodarstwa stosujące praktyki rolnictwa regeneratywnego.
Ochrona bioróżnorodności na terenach rolnych to również istotny element adaptacji do zmiany klimatu. Zadrzewienia śródpolne, miedze, działania chroniące glebę i wodę – to nie tylko ekologiczne inicjatywy, ale też konieczne środki zapewniające trwałość produkcji rolniczej. Choć ochrona przyrody bywa postrzegana jako obciążenie dla rolnictwa, w dobie kryzysu klimatycznego jest to racjonalna inwestycja w długoterminową żyzność gleby i bezpieczeństwo żywnościowe.
Współpraca z naturą, a nie jej eksploatacja, to klucz do przetrwania rolnictwa w nadchodzących dekadach. Nowoczesne technologie mogą w tym procesie odegrać ważną rolę – szczególnie w dużych gospodarstwach – wspierając działania adaptacyjne w sposób efektywny i zrównoważony.
Żywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne artykuły
2026-04-08
Lokalna polityka żywnościowa – plan działania w oparciu o dane
Każdy dokument strategiczny powinien powstać w oparciu o rzetelnie zebrane i przeanalizowane dane. Polityka żywnościowa również. W tym przypadku trudność polega na tym, że nie istnieją w Polsce dokumenty, które mogłyby stanowić algorytm postępowania lub przynajmniej inspirację. Dostępne są wzorce zagraniczne, właściwie z całego świata. Tu jednak stale należy mieć na uwadze przemyślaną adaptację tamtych pomysłów do tutejszych realiów.
2026-03-03
Pakt Mediolański – czym jest i jak do niego przystąpić
W 2015 roku w Mediolanie odbyła się Światowa Wystawa EXPO, której hasło brzmiało „wyżywić planetę, energia dla życia”. Po raz pierwszy od początków idei światowych wystaw, czyli od 1851 roku, tematem wiodącym uczyniono ex aequo żywność i energię. Dwa odmienne zasoby, które traktujemy jak wielką oczywistość dnia codziennego, a których brak może spowodować chaos i załamanie znanego nam porządku świata.
2026-03-10
Jak zbudować silny lokalny rynek żywności?
Rozwój lokalnych rynków żywności stanie się jednym z ważniejszych elementów polityk miejskich, zdrowotnych i gospodarczych. Powód jest prosty: lokalne systemy żywnościowe zwiększają odporność miast, skracają łańcuchy dostaw, wzmacniają lokalne gospodarki i poprawiają jakość żywienia mieszkańców.
