Jak Polki i Polacy rozumieją bezpieczeństwo żywnościowe
Bezpieczeństwo żywnościowe to pojęcie, które po protestach rolniczych w 2024 roku zrobiło zawrotną karierę. Doskonale wpisało się również w szerszą narrację dotyczącą bezpieczeństwa państwa i jego obywateli. Na skutek kryzysów i napięć geopolitycznych, z miesiąca na miesiąc tematy te zyskują na znaczeniu. Monitoring mediów ISP z 2024 roku, pokazał że ten termin zazwyczaj odnosi się do fizycznej dostępności żywności dla rosnącej populacji. Wspiera narracje o potrzebie utrzymania status quo w rolnictwie lub przemysłowych modeli produkcji. To zarazem przekaz nierzadko stojący w sprzeczności z postulatami dotyczącymi transformacji rolnictwa w stronę bardziej zrównoważonego i przyjaznego środowisku.
Niejednoznaczność publicznej debaty wokół bezpieczeństwa żywnościowego skłoniła nas do pogłębienia tego tematu w badaniu – zadając pytanie, jak to pojęcie rozumieją dziś Polki i Polacy. Wyniki badania potwierdzają, że świadomość dotycząca pojęcia bezpieczeństwa żywnościowego w społeczeństwie jest stosunkowo niska – tylko 34% respondentów zadeklarowało, że zetknęło się z tym terminem w ostatnim czasie. Znacznie częściej pojęcie to było znane osobom młodym (44% w grupie wiekowej 18–24 lata oraz 41% wśród osób w wieku 25–35 lat), osobom z wykształceniem wyższym (38%) oraz wyborcom Konfederacji.
Jakie elementy składają się na bezpieczeństwo żywnościowe
W kolejnym etapie badania uczestnikom przedstawiono pogłębioną definicję bezpieczeństwa żywnościowego – wykraczającą poza samą dostępność ilościową produktów. Ujęcie to uwzględniało także jakość żywności, zrównoważone metody produkcji, godne wynagrodzenie dla rolników, ochronę bioróżnorodności, a także troskę o społeczności lokalne i przyszłe pokolenia. Respondenci mogli wskazać dowolną liczbę elementów, które, ich zdaniem, składają się na bezpieczeństwo żywnościowe. Celem było zbadanie, czy społeczeństwo postrzega ten temat całościowo i które jego aspekty uważa za najważniejsze.
Warto zaznaczyć, że 21% badanych nie potrafiło odpowiedzieć na pytanie o definicję bezpieczeństwa żywnościowego, a 5% wprost zadeklarowało brak zainteresowania tym zagadnieniem. Pokazuje to, że dla wielu osób temat ten nadal nie jest oczywisty ani obecny w codziennej refleksji. Jednocześnie większość respondentów wskazała więcej niż jeden istotny element, co sugeruje, że złożoność problemu jest dostrzegana przynajmniej intuicyjnie.
Bezpieczeństwo żywnościowe w dobie kryzysów
Zaskakujące – szczególnie na tle uproszczonych przekazów medialnych –, że jedynie 32% badanych uznało fizyczny i ekonomiczny dostęp do odpowiedniej ilości żywności za kluczowy aspekt bezpieczeństwa żywnościowego. Warto dodać, że rozkład odpowiedzi nie różnił się istotnie między mieszkańcami wsi i miast. Obecna sytuacja geopolityczna wyraźnie wpływa na sposób postrzegania tego zagadnienia – przede wszystkim przez pryzmat potencjalnych zagrożeń. Dla 48% respondentów bezpieczeństwo żywnościowe oznacza przede wszystkim stabilność i ciągłość dostaw, niezależnie od kryzysów gospodarczych, klimatycznych czy konfliktów zbrojnych. Kolejne 39% wskazało potrzebę tworzenia przez państwo zapasów żywności na wypadek sytuacji kryzysowych.
Z kolei 37% uczestników badania uznało, że istotnym wymiarem bezpieczeństwa żywnościowego jest zrównoważony sposób produkcji. Bezpieczeństwo żywnościowe opiera się na produkcji, która wspiera lokalne społeczności oraz sprzyja ich zdrowiu i dobrostanowi. Tę odpowiedź najczęściej wybierały osoby w wieku 55–65 lat (44%) oraz mieszkające w miastach do 100 tysięcy mieszkańców (42%). Z kolei 35% respondentów wskazało konieczność utrzymywania gruntów rolnych w dobrej kondycji jako warunku długofalowej produktywności i troski o przyszłe pokolenia. Pogląd ten był szczególnie silny wśród osób młodszych (18–24 lata – 45%, 25–35 lat – 41%) oraz osób z wyższym wykształceniem (41%).
Na potrzebę powszechnego dostępu do żywności wysokiej jakości zwróciło uwagę 27% badanych. Najmniej wskazań – 25% – uzyskał postulat zapewnienia rolnikom godnych warunków pracy, umożliwiających międzypokoleniową ciągłość w sektorze produkcji żywności. Mimo to co czwarty respondent postrzega ten aspekt jako istotny dla bezpieczeństwa żywnościowego.
Kto jest odpowiedzialny za bezpieczeństwo żywnościowe?
W odpowiedzi na pytanie o to, kto powinien ponosić główną odpowiedzialność za bezpieczeństwo żywnościowe w Polsce, 35% respondentów wskazało rolników. Warto odnieść to do pytania o elementy bezpieczeństwa żywnościowego. Tylko 25% respondentów wskazało w nim na godne warunki pracy rolników. Czy dla 10% społeczeństwa nie istnieje związek między odpowiedzialnością za zapewnienie podstawowego dobra dla obywateli a godnym wynagrodzeniem? Niewykluczone, że takie odpowiedzi mają związek z profilem demograficznym respondentów. Odpowiedzialność tę rolnikom zdecydowanie częściej przypisywali młodzi dorośli (w wieku 18–24 lat – 50%), osoby uczące się (74%) oraz wyborcy Konfederacji (44%).
Dla większości respondentów (59%) za bezpieczeństwo żywnościowe odpowiada rząd. Taką odpowiedź częściej wybierały osoby z wykształceniem wyższym (67%) oraz mieszkające w dużych miastach (68%). Unia Europejska została wskazana jako kluczowy aktor przez 30% badanych. Częściej wskazywały na nią kobiety (33%), osoby w wieku 18–35 lat (39%), z wykształceniem wyższym (34%), studiujące (42%), niepodejmujące decyzji zakupowych w gospodarstwie domowym (55%), a także wyborcy Koalicji Obywatelskiej (36%).
Dla 21% respondentów odpowiedzialność za bezpieczeństwo żywnościowe spoczywa na samorządach. 19% badanych wskazało polskie firmy przetwórcze jako ważnych uczestników tego procesu. Znacznie rzadziej wskazywano międzynarodowe koncerny spożywcze (10%) oraz sieci handlowe (9%). Zaledwie 16% badanych uznało, że odpowiedzialność w tym zakresie spoczywa na obywatelach.
Co wpływa pozytywnie na bezpieczeństwo żywnościowe
Zapytani o działania, które mogą pozytywnie wpływać na bezpieczeństwo żywnościowe, respondenci najczęściej wybierali wsparcie dla lokalnych rolników i producentów żywności oraz ochronę zasobów naturalnych (po 52%). Kolejne miejsca zajęły ograniczenie marnowania żywności (48%), rozwój rolnictwa ekologicznego i zrównoważonego (45%) oraz regulacje dotyczące jakości i bezpieczeństwa żywności (44%). Z odpowiedzi wynika, że Polki i Polacy utożsamiają bezpieczeństwo żywnościowe głównie z ochroną środowiska i ze wspieraniem lokalnych producentów. Kwestie infrastruktury, logistyki, edukacji czy rozwoju technologii są postrzegane jako mniej istotne. Znaczenie technologii jako czynnika wzmacniającego bezpieczeństwo żywnościowe znacznie częściej dostrzegają mieszkańcy dużych miast (44%) niż mieszkańcy wsi (28%).
Czy Polki i Polacy obawiają się o przyszłość żywności?
Choć żyjemy w świecie pełnych półek sklepowych – marnując 35% wytwarzanej żywności – wielu z nas dostrzega zagrożenia związane z dostępnością żywności. Zdecydowane obawy, że w ciągu najbliższej dekady niektóre produkty mogą stać się trudno dostępne lub zbyt drogie z powodu problemów z dostawami, wyraziło 19% respondentów. Kolejne 53% raczej podziela ten niepokój. Łącznie oznacza to, że ponad 70% społeczeństwa obawia się pogorszenia dostępu do żywności w nadchodzącej dekadzie. Tylko 2% badanych zadeklarowało brak takich obaw, a 14% raczej się ich nie spodziewa. Wyższy poziom niepokoju częściej wyrażali respondenci w wieku 34–45 lat (24%), osoby ze średnim wykształceniem (23%), mieszkańcy wsi (22%) oraz osoby o najniższych dochodach (28%). Z kolei umiarkowane obawy dominowały wśród osób do 24 roku życia (60%), z wyższym wykształceniem (57%) oraz badanych osiągających dochody netto w przedziale 7–10 tysięcy złotych.
Więcej na temat bezpieczeństwa żywnościowego przeczytasz w raporcie Instytutu Strategii Żywnościowych Grunt „Za daleko. Polki i Polacy o bezpieczeństwie żywnościowym”.
Pobierz raportŻywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne artykuły
2026-04-08
Lokalna polityka żywnościowa – plan działania w oparciu o dane
Każdy dokument strategiczny powinien powstać w oparciu o rzetelnie zebrane i przeanalizowane dane. Polityka żywnościowa również. W tym przypadku trudność polega na tym, że nie istnieją w Polsce dokumenty, które mogłyby stanowić algorytm postępowania lub przynajmniej inspirację. Dostępne są wzorce zagraniczne, właściwie z całego świata. Tu jednak stale należy mieć na uwadze przemyślaną adaptację tamtych pomysłów do tutejszych realiów.
2026-03-03
Pakt Mediolański – czym jest i jak do niego przystąpić
W 2015 roku w Mediolanie odbyła się Światowa Wystawa EXPO, której hasło brzmiało „wyżywić planetę, energia dla życia”. Po raz pierwszy od początków idei światowych wystaw, czyli od 1851 roku, tematem wiodącym uczyniono ex aequo żywność i energię. Dwa odmienne zasoby, które traktujemy jak wielką oczywistość dnia codziennego, a których brak może spowodować chaos i załamanie znanego nam porządku świata.
2026-03-10
Jak zbudować silny lokalny rynek żywności?
Rozwój lokalnych rynków żywności stanie się jednym z ważniejszych elementów polityk miejskich, zdrowotnych i gospodarczych. Powód jest prosty: lokalne systemy żywnościowe zwiększają odporność miast, skracają łańcuchy dostaw, wzmacniają lokalne gospodarki i poprawiają jakość żywienia mieszkańców.
