Bezpieczeństwo żywnościowe zaczyna się lokalnie. Trwa cykl warsztatów dla gmin Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii
Jaką rolę mogą odegrać samorządy w budowaniu bezpieczeństwa żywnościowego? Czy żywność może być narzędziem adaptacji do zmiany klimatu, poprawy zdrowia mieszkańców i zwiększania odporności lokalnych społeczności? To właśnie wokół tych pytań koncentruje się realizowany przez Instytut Strategii Żywnościowych „Grunt” cykl warsztatów dla przedstawicieli 41 gmin Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Projekt ma wspierać samorządy w budowaniu kompetencji w zakresie lokalnych polityk żywnościowych oraz wypracowywaniu praktycznych rozwiązań odpowiadających na współczesne wyzwania związane z żywnością, klimatem i bezpieczeństwem. Program zakłada nie tylko przekazywanie wiedzy, ale również diagnozę potrzeb gmin, wymianę doświadczeń oraz przygotowanie tematów do dalszego prototypowania i wdrażania lokalnych rozwiązań.
Za nami są już dwa z czterech zaplanowanych spotkań.
Żywność jako element odporności miasta
Pierwsze spotkanie poświęcone było miejskim politykom żywnościowym. Dyskusja rozpoczęła się od pytania, czym właściwie jest bezpieczeństwo żywnościowe i dlaczego nie można sprowadzać go wyłącznie do produkcji rolnej czy dostępności żywności na sklepowych półkach.
Globalny system żywnościowy przez lata rozwijał się w kierunku maksymalizacji efektywności i specjalizacji. Dzięki temu żywność jest dostępna przez cały rok, jednak równocześnie system stał się bardziej podatny na zakłócenia. Susze, powodzie, konflikty zbrojne, kryzysy energetyczne czy problemy transportowe mogą powodować gwałtowne wzrosty cen i zaburzenia dostaw nawet w krajach o wysokim poziomie rozwoju. Wydarzenia ostatnich lat pokazały, że odporność systemu żywnościowego staje się równie ważna jak jego wydajność.
Z tej perspektywy rośnie znaczenie samorządów. Choć gminy nie prowadzą polityki rolnej, dysponują wieloma narzędziami wpływającymi na lokalny system żywnościowy. Zarządzają placówkami żywienia zbiorowego, odpowiadają za edukację, zdrowie publiczne, planowanie przestrzenne, zamówienia publiczne, pomoc społeczną czy rozwój lokalny. Coraz częściej to właśnie na poziomie lokalnym podejmowane są decyzje, które wpływają na odporność systemu żywnościowego.
Podczas warsztatu uczestnicy wspólnie mapowali zasoby, istniejące inicjatywy oraz kluczowych interesariuszy systemu żywnościowego w swoich gminach. Analizowali również najważniejsze ryzyka oraz bariery utrudniające rozwój lokalnych polityk żywnościowych. Taka diagnoza pozwala lepiej wykorzystać istniejące zasoby i budować współpracę pomiędzy różnymi wydziałami urzędu, instytucjami publicznymi oraz organizacjami społecznymi.
Edukacja żywnościowa to inwestycja w odporność mieszkańców
Drugie spotkanie poświęcone zostało edukacji żywnościowej. Jednym z najważniejszych wniosków była potrzeba odejścia od wąskiego rozumienia edukacji żywieniowej.
Przez wiele lat działania edukacyjne koncentrowały się przede wszystkim na zdrowym odżywianiu – piramidzie żywienia, składnikach odżywczych czy profilaktyce chorób dietozależnych. To ważny element, ale niewystarczający wobec współczesnych wyzwań.
Edukacja żywnościowa pokazuje cały system żywnościowy. Uczy nie tylko co jeść, ale również skąd pochodzi żywność, kto ją produkuje, jaki ma wpływ na środowisko, klimat i lokalną gospodarkę oraz dlaczego warto ograniczać jej marnowanie. Dzięki temu żywność staje się punktem wyjścia do rozmowy o odpowiedzialnej konsumpcji, odporności społeczności lokalnych i relacji między miastem a otaczającym je obszarem wiejskim.
Szczególną uwagę poświęcono roli samorządu. Edukacja żywnościowa nie musi być odrębnym programem realizowanym przez jedną instytucję. Może przenikać wiele obszarów funkcjonowania gminy – szkoły i przedszkola, stołówki, biblioteki, domy kultury, ośrodki pomocy społecznej, programy zdrowotne, działania środowiskowe czy inicjatywy związane z zarządzaniem kryzysowym.
Ważnym elementem warsztatu było także spojrzenie na edukację jako narzędzie budowania kompetencji mieszkańców. W sytuacjach kryzysowych znaczenie ma nie tylko dostęp do żywności, ale również wiedza o sezonowości, lokalnych źródłach żywności, podstawach gotowania czy ograniczaniu marnowania. To kompetencje, które wzmacniają odporność całych społeczności.
Od grządki do talerza – dlaczego praktyka zmienia więcej niż wykład
Gościem drugiego spotkania był Marcin Iwankiewicz ze Stowarzyszenia Moc Korzeni, który przedstawił doświadczenia z edukacji prowadzonej metodą permakultury. Więcej na temat permakultury przeczytasz w tekście Permakultura jako systemowy fundament bezpieczeństwa żywnościowego i regeneracji tkanki miejskiej.
Jednym z najciekawszych wątków była diagnoza współczesnego „kryzysu odłączenia od ziemi”. Dzieci często doskonale rozpoznają marki produktów spożywczych, ale coraz rzadziej wiedzą, jak rosną warzywa, kiedy trwa sezon na poszczególne produkty czy jak wygląda droga żywności od gleby do talerza. Edukacja oparta wyłącznie na przekazywaniu informacji okazuje się niewystarczająca. Znacznie większą trwałość mają doświadczenia angażujące wszystkie zmysły – wspólna uprawa, obserwacja przyrody, kompostowanie czy przygotowywanie posiłków z własnych plonów.
Takie działania budują wiedzę i odpowiedzialność za środowisko, szacunek do żywności oraz zrozumienie zależności pomiędzy zdrową glebą, bioróżnorodnością, klimatem i jakością naszego jedzenia.
Podczas części warsztatowej uczestnicy projektowali rozwiązania możliwe do wdrożenia w swoich gminach. Identyfikowali istniejące inicjatywy, lokalne zasoby, partnerów oraz działania, które mogłyby stać się elementem polityki edukacji żywnościowej. Projektowali też rozwiązania lokalnych projektów żywnościowych angażujących szkoły, instytucje kultury, organizacje społeczne, lokalnych producentów i mieszkańców.
Kolejne kroki
Kolejne spotkania przed nami. Jesienią odbędą się warsztaty poświęcone przeciwdziałaniu marnowaniu żywności oraz lokalnemu bezpieczeństwu żywnościowemu i odporności na sytuacje kryzysowe. Wciąż można dołączyć do cyklu. Więcej informacji w dziale Wydarzenia.
Choć każdy z modułów dotyczy innego zagadnienia, wszystkie łączy wspólna perspektywa. Żywność nie jest wyłącznie przedmiotem polityki rolnej. Jest jednym z fundamentów rozwoju lokalnego, zdrowia publicznego, adaptacji do zmiany klimatu i bezpieczeństwa mieszkańców.
Odporność lokalnego systemu żywnościowego nie powstaje dopiero wtedy, gdy dochodzi do kryzysu. Tworzą ją rozwiązania wdrażane na co dzień: dobrze zorganizowane żywienie zbiorowe, współpraca z lokalnymi producentami, edukacja żywnościowa, ograniczanie marnowania żywności i współdziałanie różnych instytucji na poziomie gminy.
Żywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne aktualności
2026-08-19
Czy polskie miasta są odporne na kryzysy żywnościowe? Instytut Grunt prowadzi badanie 50 największych miast
Instytut Strategii Żywnościowych Grunt prowadzi badanie odporności polskich miast na kryzysy żywnościowe. Badanie jest realizowane pod patronatem Związku Miast Polskich oraz Unii Metropolii Polskich. Wypełnij ankietę.
2026-08-11
Instytut Grunt: dwa lata pracy nad zmianą systemu żywnościowego
Dwa lata temu powołałyśmy do życia Instytut Strategii Żywnościowych „Grunt”. Dostrzegłyśmy, że w Polsce brakuje organizacji, która patrzyłaby na żywność szeroko, wychodząc poza wąską soczewkę rolnictwa, handlu czy indywidualnych wyborów konsumentów.
2026-07-26
KOMENTARZ: Transformacja rolnictwa trwa. Referendum jej nie zatrzyma
Odrzucenie polityki klimatycznej nie zatrzyma suszy, przymrozków ani ekstremalnych upałów. Prawdziwe pytanie brzmi nie „czy” rolnictwo ma się zmieniać, ale jak przeprowadzić tę zmianę, aby zabezpieczyć produkcję i nie pozostawić rolników samych z jej kosztami.
2026-07-05
Mozaika Bio w GreenTable Bistro – bioróżnorodność jako fundament odporności środowiska, gospodarki i systemu żywnościowego
2 czerwca 2026 roku w warszawskim GreenTable Bistro Instytut Strategii Żywnościowych Grunt poprowadził warsztat „Mozaika Bio – bioróżnorodność jako fundament odporności środowiska, gospodarki i systemu żywnościowego”. Przy lokalnie i sezonowo zastawionym stole mieliśmy okazję rozmawiać o związku bioróżnorodności z produkcją żywności oraz o potrzebie zwiększania dostępu do lokalnych produktów.
