Bez kobiet nie będzie odpornego systemu żywnościowego. Wnioski po konferencji w Bolesławowie
11 maja 2026 roku w Bolesławowie dr Paulina Sobiesiak-Penszko, prezeska Instytutu Strategii Żywnościowych „Grunt”, wzięła udział w konferencji poświęconej roli kobiet w transformacji systemu rolno-spożywczego oraz budowaniu odporności i bezpieczeństwa. W wystąpieniu „Transformacja rolnictwa z udziałem kobiet. Od niewidzialnej pracy do widzialnego wpływu” pokazała, że rozmowa o kobietach w rolnictwie jest jednym z warunków powodzenia transformacji i budowania bezpieczeństwa.
Bezpieczeństwo żywnościowe zaczyna się w gospodarstwach, w lokalnych relacjach, w zdolności społeczności do zorganizowania produkcji i dystrybucji opieki, współpracy i zaufania. A w tych obszarach kobiety od lat wykonują ogromną część pracy – często niewidzialnej, niedoszacowanej i opisywanej językiem „pomagania”, choć w praktyce jest to zarządzanie gospodarstwem, ryzykiem, relacjami i lokalnym rynkiem.
Dr Paulina Sobiesiak-Penszko podkreśliła, że transformacja rolnictwa nie jest wyborem ideologicznym. Jest odpowiedzią na realne ryzyka: zmianę klimatu, problemy z wodą i glebą, rosnące koszty produkcji, uzależnienie od importowanych surowców, przerwy w łańcuchach dostaw, słabą pozycję rolników wobec handlu i dystrybucji oraz niepewność ekonomiczną gospodarstw. Dziś nie trzeba aktywizować kobiet w rolnictwie, ale konieczne jest zadawanie pytania o ich realny wpływ na decyzje, od których zależy odporność gospodarstw, lokalnych społeczności i całego systemu żywnościowego.
5R transformacji: bezpieczeństwo żywnościowe buduje się lokalnie
W prezentacji transformacja została pokazana przez model 5R: rentowność, odporność (resilience), regenerację, relacje i reprezentację. To ważne, bo taki model odsuwa rozmowę od wąsko rozumianej modernizacji. Transformacja nie polega tylko na zakupie nowych technologii, większej skali produkcji czy kolejnych inwestycjach w wydajność. Ma budować system, który jest ekonomicznie stabilny, przyrodniczo odnawialny, społecznie zakorzeniony i sprawiedliwy.
Każde z tych pięciu „R” ma wymiar kobiecy. Nie dlatego, że kobiety są z natury bardziej „opiekuńcze”, „lokalne” czy „bliżej przyrody”. Taki język prowadzi na manowce. Chodzi o realne doświadczenie kobiet w zarządzaniu gospodarstwem, jakością żywności, zdrowiem rodziny, kontaktami z konsumentami, dokumentacją, sprzedażą, finansami, logistyką i relacjami z instytucjami. To właśnie tam bardzo często powstaje praktyczna odporność systemu.
Rentowność
Rentowność oznacza, że transformacja musi się opłacać. Bez stabilnego dochodu nie ma przestrzeni na zmianę praktyk, inwestycje, dywersyfikację i planowanie przyszłości. Kobiety często odpowiadają za te elementy gospodarstwa, które zwiększają jego ekonomiczną elastyczność: sprzedaż bezpośrednią, przetwórstwo, agroturystykę, edukację, lokalne marki, wnioski, rozliczenia, kontakt z instytucjami i klientami. To jest konkretna strategia ekonomiczna, dzięki której gospodarstwo nie zależy wyłącznie od jednego kanału sprzedaży, jednego odbiorcy albo jednego rodzaju produkcji.
Odporność
Odporność to zdolność działania mimo suszy, chorób, wahań cen, kryzysów energetycznych i przerw w dostawach. W rolnictwie budują ją dywersyfikacja produkcji i dochodów, zdrowa gleba, retencja wody, bioróżnorodność, lokalne łańcuchy dostaw, wiedza, współpraca i bufory finansowe. Kobiety wzmacniają odporność wtedy, gdy organizują sprzedaż lokalną, rozwijają przetwórstwo, łączą gospodarstwo z konsumentami, prowadzą edukację żywieniową, dbają o jakość produktów i zaufanie do żywności. To konkretne działania, które sprawiają, że społeczność lokalna nie jest całkowicie zależna od długich, a jednocześnie kruchych łańcuchów dostaw.
Regeneracja
Regeneracja przypomina, że bezpieczeństwa żywnościowego nie można budować kosztem zasobów, od których zależy produkcja: gleby, wody, bioróżnorodności, krajobrazu i dobrostanu zwierząt. System może przez jakiś czas produkować dużo, a jednocześnie tracić zdolność przetrwania. Jeśli ziemia traci żyzność, woda znika z krajobrazu, a gospodarstwa są coraz bardziej zależne od zewnętrznych nakładów, bezpieczeństwo staje się pozorne. Kobiety wnoszą do tego wymiaru doświadczenie zarządzania jakością żywności, zdrowiem rodziny, relacją z konsumentami i codzienną oceną tego, co naprawdę znaczy „dobra żywność”: nie tylko dostępna, ale też zdrowa, różnorodna i produkowana w sposób, który nie niszczy podstaw przyszłej produkcji.
Relacje
Relacje są infrastrukturą bezpieczeństwa żywnościowego. W kryzysie nie wystarczą same plony. Potrzebne są zaufanie, współpraca, lokalne rynki, krótsze łańcuchy dostaw, sprawne powiązania między rolnikami, szkołami, samorządami, konsumentami, doradztwem i lokalnymi instytucjami. Kobiety często stoją na styku tych światów: gospodarstwa i rynku, rodziny i instytucji, produkcji i edukacji, wsi i miasta. Prowadzą komunikację, organizują sprzedaż, podtrzymują kontakty, rozpoznają potrzeby mieszkańców, współpracują z lokalnymi inicjatywami. Ta praca bywa „miękka” tylko z pozoru. W praktyce tworzy sieć, która w sytuacji kryzysu może działać szybciej niż odległe procedury.
Reprezentacja
Reprezentacja z kolei decyduje o tym, czy doświadczenie kobiet przekłada się na reguły gry. Aktywność bez wpływu nie zmienia systemu. Jeśli kobiety nie są obecne w izbach rolniczych, grupach producenckich, spółdzielniach, komitetach monitorujących, doradztwie, bankach, firmach technologicznych i lokalnych radach żywnościowych, ich praca pozostaje zasobem wykorzystywanym przez system, ale nieprzekładającym się na jego kształt. Reprezentacja oznacza wpływ na programy wsparcia, budżety, kryteria naborów, język doradztwa i priorytety inwestycji.
Transformacja nie może dokładać kobietom pracy bez wpływu
Jeśli transformacja ma budować bezpieczeństwo żywnościowe, nie może traktować kobiet jako „grupy do zaktywizowania”. To fałszywy trop. Kobiety są aktywne. Problem polega na tym, że ich praca często nie daje im proporcjonalnego wpływu, zasobów i uznania.
Dlatego transformacja powinna przesunąć uwagę z samej widzialności na sprawczość. Nie wystarczy pokazywać kobiet na zdjęciach, zapraszać ich na wydarzenia i dopisywać do projektów. Trzeba pytać, czy mają dostęp do ziemi, kapitału, doradztwa, danych, technologii, szkoleń i miejsc decyzyjnych. Trzeba sprawdzać, czy programy wsparcia widzą ich rzeczywistą pracę. Trzeba projektować usługi publiczne tak, aby nie zakładały, że kobiety mają nieograniczony czas, nieodpłatną dyspozycyjność i brak obowiązków opiekuńczych.
W przeciwnym razie transformacja może stać się kolejnym obciążeniem: nową dokumentacją, nowymi wymaganiami, nową odpowiedzialnością i nową pracą wykonywaną bez wynagrodzenia i bez wpływu. To ryzyko fałszywego rozwiązania: obowiązki rosną, ale nie rosną narzędzia, kapitał, reprezentacja i możliwość współdecydowania.
Prawdziwa odporność wymaga innego układu: obowiązki plus wpływ, kapitał i reprezentacja. Dopiero wtedy kobiety nie są zapleczem transformacji, ale jej współautorkami.
Od niewidzialnej pracy do widzialnego wpływu
Rok 2026, Międzynarodowy Rok Kobiet Rolniczek, powinien być momentem realnego przeglądu polityk, nie tylko kampanii wizerunkowych. Czy dane rolnicze są zbierane według płci? Czy programy wsparcia widzą kobiety? Czy sukcesja obejmuje córki? Czy rolniczki są obecne w gremiach decyzyjnych? Czy doradztwo, finansowanie i technologie są projektowane z myślą o ich realnych potrzebach? Czy język instytucji rozpoznaje współzarządzanie, a nie tylko „pomaganie”?
Bez odpowiedzi na te pytania transformacja będzie niepełna. Może poprawiać wskaźniki, ale nie zbuduje odporności. Może modernizować produkcję, ale nie wzmocni lokalnych społeczności. Może mówić o bezpieczeństwie żywnościowym, ale pomijać tych, którzy codziennie je współtworzą.
Żywność, rolnictwo i my
Interesują cię: bepieczeństwo żywnościowe, lokalne polityki żywnościowe, rolnictwo, krótkie łańcuchy dostaw oraz rozwój lokalnej żywności? Zapisz się do newslettera i bądź na bieżąco z naszymi działaniami!
Zobacz inne aktualności
2026-04-10
Rolnictwo w punkcie zwrotnym. Wnioski po Europejskim Forum Rolniczym 2026 w Jasionce
Współczesne rolnictwo znalazło się w momencie, który coraz częściej określany jest jako punkt zwrotny. Nie jest to już jedynie publicystyczna metafora, lecz wniosek płynący wprost z debat ekspertów, rolników i przedstawicieli administracji podczas Europejskiego Forum Rolniczego 2026 w Jasionce.
2026-04-03
Łowca okazji czy strategiczny menedżer? Relacja ze spotkania Instytutu Strategii Żywnościowych Grunt
30 marca 2026 roku odbyło się spotkanie „Łowca okazji czy strategiczny menedżer? Świadomy konsument, krótkie łańcuchy dostaw i rola samorządów”, podczas którego zaprezentowaliśmy wyniki najnowszych badań Instytutu Strategii Żywnościowych Grunt oraz podjęliśmy dyskusję z ekspertkami i ekspertami reprezentującymi administrację publiczną, naukę, media i sektor rolny.
2026-03-06
KOMENTARZ: Lekcje z Bliskiego Wschodu: zrozumieć bezpieczeństwo żywnościowe
Żyjemy w iluzji obfitości. Świeże owoce zimą czy całoroczna dostępność egzotycznych produktów sprawiają, że wizja niedoborów wydaje się abstrakcyjna. Jednak współczesny handel opiera się na modelu „just-in-time”: sieci utrzymują minimalne zapasy, a magazyny są na bieżąco uzupełniane dostawami. Wystarczy jednak przerwanie łańcucha dostaw, by półki zaczęły pustoszeć. System ten jest też wrażliwy na awarie IT, brak paliwa i energii.
2026-01-11
KOMENTARZ: Mercosur i co dalej? Umowa handlowa jako test dla polskiego rolnictwa i polityki żywnościowej
Debata wokół umowy UE- Mercosur zbyt często sprowadza się do pytania: „czy polskie rolnictwo przetrwa konkurencję z Ameryką Południową?”. Znacznie istotniejsze pytanie brzmi: czy Polska wykorzysta ten moment, by zdefiniować własną strategię rozwoju rolnictwa i systemu żywnościowego – niezależnie od dalszych losów umowy handlowej.
